ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਇੱਕ ਗੂੜ੍ਹੀ, ਡਰਾਉਣੀ ਗੁਫਾ ਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਦੁਖੀ ਜੀਵ ਫਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗੁਫਾ ਵਿਂਧਿਆ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਜੰਗਲ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਭਾਰੀ ਭੂਲ-ਭੁੱਲੈਣ ਦੇ ਹਾਥੀ ਭਟਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਰਾਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨੇਕ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਕਮਲ ਮੁਕਦੇ ਹਨ। ਦੁਖ ਦੀ ਜਲ-ਕੁੰਡੀ ਲਈ ਇਹ ਚਾਨਣ ਹੈ, ਸਚੀ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਦੀਵੇ ਨੂੰ ਇਹ ਝਕੜ ਵਾਂਗ ਉਡਾ ਦੇਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਉਲਝਣਾਂ ਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਲੀ ਦਰਿਆ ਵਾਂਗ ਉੱਠਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਉਲਝਣਾਂ ਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਲੀ ਪਹਾੜੀ ਰਾਹ ਹੈ, ਨਿਰਾਸਾ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਜ਼ਹਿਰ ਹੈ, ਸ਼ੱਕਾਂ ਦਾ ਖੇਤ ਹੈ, ਤੇ ਮੰਦ-ਵਾਸਨਾ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਖੱਡ ਹੈ। ਇਹ ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਬੇਲਾਂ ਲਈ ਪਾਲਾ ਹੈ, ਭਟਕਾਵਾਂ ਦੇ ਉਲੂਆਂ ਲਈ ਰਾਤ ਹੈ, ਤੇ ਵਿਵੇਕ ਦੇ ਚੰਦ ਨੂੰ ਰਾਹੂ ਦੇ ਜਬੜੇ ਵਿਚ ਪਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਦਯਾ ਦੇ ਕਮਲ ਲਈ ਇਹ ਚਾਨਣ ਹੈ। ਇਹ ਇੰਦਰਧਨੁਸ਼ ਵਾਂਗ ਰੰਗੀਨ ਤੇ ਮੋਹਕ ਹੈ, ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਚੰਚਲ ਤੇ ਤਬਾਹੀ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਮੂੜ੍ਹਤਾ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਇਹ ਚਲਚਲ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ, ਨੇਵਲੇ ਵਿਚ ਨੇਵਲਾ ਵਾਂਗ; ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਮ੍ਰਿਗ-ਮਰੋਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਵੱਖਰਾ ਤੇ ਤਰਸਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ, ਇੱਕ ਰੂਪ ਲੈ ਕੇ ਪਲ ਵਿੱਚ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਦੀਵੇ ਦੀ ਲੋਅ ਵਾਂਗ ਝਲਮਲਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਹਰਕਤ ਸਮਝਣਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ੇਰਨੀ ਵਾਂਗ ਭਿਆਨਕ, ਯੁੱਧ ਲਈ ਤਿਆਰ, ਹਾਥੀ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਡਿੱਗਾ ਦੇਂਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਧਾਰਦਾਰ ਤਲਵਾਰ ਵਾਂਗ, ਠੰਡੀ ਤੇ ਨੁਕਤਾਦਾਰ, ਕਟਣ ਵਾਲੀ ਨੀਅਤ ਵਿਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਨੀਅਤ ਹੋਰਾਂ ਤੋਂ ਨਾਂ ਹਿਲਦੀ, ਜ਼ਾਲਮ ਰਾਜੇ ਦੀ ਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਮੰਦ ਕismet ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਦੁਖ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਹਨੇਰੇ ਦੇ ਵੈਰੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਘਰੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਕਿਸਮਤ ਮੁੜ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ, ਆਪਣਾ ਥਾਂ ਗੁਆ ਕੇ, ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਤੇ ਮੰਦ-ਵਰਗੀ ਦੇ ਆਸਰੇ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਕੰਜੂਸ ਹੀ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਪਲ ਵਿੱਚ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਿਸਮਤ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਟੋਲੇ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਗੂੜ੍ਹੀ ਖੱਡ ਤੋਂ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀ ਬੇਲ ਵਾਂਗ ਉੱਠਦੀ ਹੈ। ਜੀਵਨ, ਪੱਤੇ ਦੀ ਨੋਕ 'ਤੇ ਟੰਗੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬੂੰਦ ਵਾਂਗ, ਕਦੇ ਵੀ ਅਚਾਨਕ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਗਲ ਆਪਣਾ ਘਰ ਛੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਮੋਹ ਤੇ ਇੱਛਾ ਦੇ ਜ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਥੱਕ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸਲੀ ਸੋਝੀ ਨਹੀਂ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਜੀਵਨ ਸਿਰਫ਼ ਥਕਾਵਟ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਜਾਣ ਲਿਆ, ਜੋ ਅਸੀਮ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਟਿਕੇ ਹਨ, ਤੇ ਹੋਣ-ਅਣਹੋਣ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਜੀਵਨ ਖੁਸ਼ੀ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਸੀਮਤ ਹਨ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਾ ਪੱਕਾ ਹੈ, ਹੇ ਸਾਜਨ! ਇਸ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਵਿਚ ਰਾਜ਼ੀ ਨਹੀਂ। ਹਵਾ ਨੂੰ ਬਾਂਧਣਾ, ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਵੰਡਣਾ, ਜਾਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨਾ ਸੰਭਵ ਹੈ, ਪਰ ਜੀਵਨ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਜੀਵਨ ਪਤਝੜ ਦੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਛਣ-ਭਣ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੀਵੇ ਦੀ ਲੋਅ ਵਾਂਗ ਅਟੁੱਟ, ਤੇ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ ਚਲਚਲ। ਮੈਂ ਚੰਦ ਦੇ ਪਰਛਾਵੇਂ ਨੂੰ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਫੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਬੱਦਲ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਗੁਚੇ ਨੂੰ, ਪਰ ਉਸ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਚੰਚਲ ਮਨ ਨਾਲ, ਕੋਈ ਜੀਵਨ ਦੀ ਖਾਲੀ ਲੰਬਾਈ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮੂਰਖ ਅੰਦਰੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਦੁਖ ਹੀ ਲੱਭਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਖਚਰ ਦੀ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਬੱਝਾ ਸਾਊ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਝਾਗ ਉੱਠਦੀ ਤੇ ਡਿੱਗਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਹੇ ਰਾਜਾ! ਸਰੀਰ ਦੀ ਬੇਲ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਦੀ ਰੁਚੀ ਮੈਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਰ ਦੁਖ ਨਹੀਂ ਲਿਆਉਂਦਾ, ਉਹੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਸੰਤੋਖ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਅਸਲ ਜੀਵਨ ਹੈ। ਦਰੱਖਤ, ਜਾਨਵਰ ਤੇ ਪੰਛੀ ਵੀ ਜੀਵਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਉਹੀ ਅਸਲ ਜੀਵਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਚਾਰਾਂ 'ਤੇ ਨਾਂ ਜੀਵਦਾ। ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਅਸਲ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਨੇਕ ਜੀਵਨ ਜੀਵਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਜੋ ਇੱਥੇ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਖਚਰ ਸਮਝੋ। ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਮੂਰਖ ਲਈ ਭਾਰ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਲਈ ਭਾਰ ਹੈ, ਚੰਚਲ ਮਨ ਭਾਰ ਹੈ, ਤੇ ਆਤਮ-ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਸਰੀਰ ਭਾਰ ਹੈ। ਰੂਪ, ਆਯੁ, ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਅਹੰਕਾਰ, ਤੇ ਕਰਮ—ਇਹ ਸਭ ਮੂਰਖ ਲਈ ਭਾਰ ਹਨ, ਭਾਰ ਵਾਹਕ ਵਾਂਗ, ਤੇ ਸਭ ਦੁਖ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਦੇ ਵੀ ਨਾਂ ਟਿਕਣ ਵਾਲਾ ਮਨ, ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਦਾ ਉੱਤਮ ਆਸਰਾ ਹੈ; ਆਯੁ ਰੋਗਾਂ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਥਾਂ ਹੈ, ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਪੰਛੀਆਂ ਲਈ ਘੋਂਸਲਾ ਹੈ। ਦਿਨ-ਬ-ਦਿਨ, ਥਕਾਵਟ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਮਾਂ ਜਨਮ ਦੀ ਖੱਡ ਨੂੰ ਖੋਦਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਘੋੜੇ ਦੀ ਕਬਰ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਭਿਆਨਕ ਰੋਗਾਂ ਖਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਇਸ ਦੇ ਖੱਡਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹਨ ਤੇ ਜਲਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਦੀ ਹਵਾ ਨੂੰ ਜ਼ਹਰੀਲੇ ਸੱਪ ਖਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਨਿਰਦਈ ਦੁਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਛੋਟੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਣਾ ਦਰੱਖਤ ਦੀਮਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਖਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੌਤ, ਗਰੂਰ ਨਾਲ ਫੂਲਿਆ ਚੂਹਾ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬਿੱਲੀ ਉਸ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਖਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਭੁੱਖ ਤੇ ਬੁਢਾਪਾ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਸਰੀਰ, ਹੰਕਾਰ ਤੇ ਹੋਰ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਖਾਲੀ ਤੇ ਅਸਹਾਇ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਗਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਇਸ ਦੀ ਮੋਹਕਤਾ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਤੇ ਮੁਕ ਜਾਂਦੀ, ਨੌਜਵਾਨੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨੇਕ ਲੋਕ ਮੰਦ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। ਰੂਪ ਨੂੰ ਮੌਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਨਾਸ ਦੀ ਮਿੱਤਰ ਤੇ ਬੁਢਾਪਾ ਦੀ ਸਾਥੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀ ਨੂੰ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਲੱਭਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵਨ, ਅਸਥਿਰ ਤੇ ਬੁਢਾਪਾ ਦੁਆਰਾ ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਵੰਜਿਤ, ਚੰਗੇ ਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਜੀਵਨ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਇੰਨੀ ਗੁਣ-ਹੀਣ ਤੇ ਮੌਤ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਹੋਵੇ। ਭ੍ਰਮ ਵਿਅਰਥ ਉੱਠਦਾ ਤੇ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਇਸ ਝੂਠੇ, ਮੋਹਕ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਵੈਰੀ ਹੈ ਤੇ ਜਿੱਤਣਾ ਔਖਾ ਹੈ। ਅਹੰਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਦੁਸ਼ਟੀਆਂ ਦਾ ਭੰਡਾਰ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਜੀਵ ਨੂੰ ਸਤਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਅਹੰਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਸੰਸਾਰਿਕ ਰੂਪ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਦੁਖ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਰੋਗ ਉੱਠਦੇ ਹਨ; ਹੌਸਲਾ ਵੀ ਅਹੰਕਾਰ ਕਰਕੇ ਹੈ—ਅਹੰਕਾਰ ਹੀ ਵੱਡਾ ਭ੍ਰਮ ਹੈ। ਉਸ ਅਹੰਕਾਰ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਮਹਾਤਮਾ! ਮੈਂ ਨਾਂ ਖਾਂਦਾ, ਨਾਂ ਪੀਣਦਾ, ਨਾਂ ਹੀ ਸੁਖ ਭੋਗਦਾ। ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਲੰਮੀ ਰੱਸੀ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਮਨ ਨੂੰ ਭਟਕਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਗਲਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦੀ ਫਾਹੀ। ਸਾਰੇ ਲੰਬੇ, ਕਠੋਰ ਤੇ ਵੱਡੇ ਦੁਖ, ਜੋ ਉੱਠਦੇ ਹਨ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹਨ; ਇਹ ਖਦੀਰਾ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਜੀਵਨ, ਮਾਇਆ, ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਉਲਝਣਾਂ, ਦੁਖਾਂ, ਤੇ ਸੰਸਾਰਿਕ ਭਟਕਾਵਾਂ ਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੱਚੀ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਸੰਤੋਖ ਸਿਰਫ਼ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਅਸਲ ਗਿਆਨ ਤੇ ਨੇਕ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਟਿਕੇ ਹਨ।