ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਹਨੇਰਾ ਇਕ ਵੱਡੇ ਢੇਰ ਵਾਂਗ ਖੜਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਆਸਨ ਨੂੰ ਭਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਹਵਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਜੰਗਲੀ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੀ ਖੇਡ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਟਹਿਣੀਆਂ ਹੋਣ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਜੰਗ ਦਾ ਮੈਦਾਨ, ਜੋ ਰਾਤ ਨੂੰ ਭਟਕਣ ਵਾਲੀਆਂ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਆਤਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਵੈਤਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਅਤੇ ਉਲੂਆਂ ਦੀਆਂ ਪੁਕਾਰਾਂ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਤਾਰੇ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਸੈਨਿਕ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਰਸਤੇ ਵਾਪਸ ਲੋਟ ਗਏ, ਤੇ ਰਾਜੇ ਆਪਣੇ ਰਥਾਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ 'ਚ ਆਰਾਮ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਠਿਕਾਣੇ ਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ, ਜੋ ਇਕ ਵੱਡੀ ਝੀਲ ਵਾਂਗ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਲੋਕ ਦਿਨ ਵਾਂਗ ਖੜੇ ਸਨ, ਤੇ ਹਨੇਰੇ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਚੱਕਰ ਪੂਰਾ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੋਵੇ। ਰਾਤ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਹਨੇਰਾ ਕੰਧਾਂ ਨੂੰ ਸਾਫ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੀ ਟੋਲੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਨੱਚ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਵਿਚ ਲਾਭ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ, ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨਿਰਵਿਘਨ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਸੀ, ਖੇਡਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਉੱਚ ਆਤਮਾ ਵਾਲਾ, ਕੁਝ ਥੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਨੀਂਦ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਹੋਵੇ। ਸਵੇਰ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਰਾਜ ਦੇ ਕੰਮ-ਕਾਰ ਚੁਸਤ ਮੰਤਰੀਆਂ ਵਲੋਂ ਤੁਰੰਤ ਵਿਚਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਜਦ ਉਹ ਚੰਦਨੀ ਵਾਂਗ ਠੰਢੇ ਤੇ ਅਰਧਚੰਦ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਵਾਲੇ ਵਿਛੌਣੇ ਉੱਤੇ ਆਰਾਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਚੜ੍ਹਦੇ ਚੰਦ ਵਰਗੇ ਇਕ ਠੰਢੇ ਤੇ ਨਿੱਘੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਲਈ ਨੀਂਦ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਮੁੰਹਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਫਿਰ, ਸੁੰਦਰੇ, ਉਹ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ—ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਕਮਲ ਦੀ ਕਲੀ ਦੇ ਛਿੜਕਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰਮ ਗਿਆਨੀ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਧਾਗੇ ਜਿੰਨਾ ਸੁੱਕੜੇ ਰਸਤੇ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ? ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਨ ਇਹ ਸਮਝ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ "ਇਹ ਸਰੀਰ ਹੀ ਮੈਂ ਹਾਂ," ਉਹ ਐਸੇ ਸੁੱਕੜੇ ਰਸਤੇ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ ਲੰਘ ਸਕਦਾ। ਜਿਸ ਦੀ ਸਮਝ ਇਹ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝੀ ਨਹੀਂ—"ਮੈਂ ਰੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ" ਜਾਂ "ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹਾਂ"—ਉਸ ਲਈ ਤਜਰਬਾ ਆਪ ਹੀ ਤਜਰਬੇਕਰਤਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਤਜਰਬੇ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪਾਸਾ ਸੋਚਿਆ, "ਮੈਂ ਜਾਣਾ ਹਾਂ," ਉਹੀ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਫਿਰ ਚੇਤਨਾ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਵਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਚੜ੍ਹਦਾ, ਅੱਗ ਹੇਠਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ, ਹਰ ਚੀਜ਼ ਆਪਣੀ ਫਿਤਰਤ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਚੇਤਨਾ ਵੀ ਜਿਥੇ ਚਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਛਾਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਗਰਮੀ ਕਿਵੇਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਸਕਦਾ? ਇੱਕ ਦਾ ਤਜਰਬਾ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਿਸ ਰਸਤੇ ਮਨ ਗਿਆ, ਉਸੇ ਰਸਤੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਪਰਮ ਉੱਦਮ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਹੋਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਰੱਸੀ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਦਾ ਭਰਮ ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਭਰਮ ਜਿਉਂ ਦਾ ਤਿਉਂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਗਿਆਨ, ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਮਨ; ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਮਨ, ਉਹੋ ਜਿਹੀ ਕਿਰਿਆ—ਇਹ ਤਾਂ ਬੱਚਾ ਵੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਹੜੀ ਸਿਰਫ ਸੁਪਨੇ, ਕਲਪਨਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਤੀਮਾ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਹੈ—ਜੋ ਸਿਰਫ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਆਕਾਰ ਵਾਲੀ ਹੈ—ਉਹਨੂੰ ਕੌਣ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਰੋਕ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਹਰ ਕਿਸੇ ਲਈ, ਹਰ ਥਾਂ, ਸਰੀਰ ਸਿਰਫ ਮਨ ਹੀ ਹੈ; ਇਹ ਅਨੁਭੂਤੀ ਵਾਂਗ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਇਹ ਦਿਲ ਤੋਂ ਉੱਠਦਾ ਹੋਇਆ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਲਈ, ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨਾ ਤੇ ਡੁੱਬਣਾ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਕੁਦਰਤ ਤੋਂ ਉੱਠਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਦੁਲਤਾ ਤੇ ਏਕਤਾ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ। ਜਾਣ ਲਵੋ ਕਿ ਮਨ ਦਾ ਆਕਾਸ਼, ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਆਕਾਸ਼, ਅਤੇ ਤੀਜਾ—ਭੌਤਿਕ ਆਕਾਸ਼—ਇੱਕ ਹੀ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅਟੂਟ ਮੌਜੂਦਗੀ ਕਰਕੇ। ਇਹ ਮਨ-ਸਰੀਰ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਤਜਰਬੇ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਤਜਰਬੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉੱਠਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰੇਤ ਦੇ ਕਣ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਖੋਖਲ ਵਿੱਚ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬੀਜ ਦੇ ਛਿਲਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਅੰਕੁਰ ਵਿੱਚ ਰਸ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਪੱਥਰ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਨੱਚਦਾ ਹੈ, ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਵਰਸਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪੱਥਰ ਬਣ ਕੇ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚੱਲਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਅਣੰਤ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਇਕ ਸੁੱਖਮ ਪਰਮਾਣੂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਸਿਰ ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ-ਬਾਹਰ ਨੂੰ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਰੂਪਾਂ ਦੀਆਂ ਕੋਪਲਾਂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਕਾਸ਼ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲੱਖਾਂ ਕਮਲ-ਜਨਮ ਅਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਵਿਲੱਖਣ, ਅਣਗਿਣਤ ਭਵਰਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਾਂਗ। ਜਿਸ ਮਨ-ਸਰੀਰ ਦੀ ਸੂਝ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, ਉਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਚ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਵੱਡਾ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ ਫਿਤਰਤ ਅਸਲ 'ਚ ਝੂਠੀ ਹੈ, ਪਰ ਸਮਝ ਰਾਹੀਂ ਉੱਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਸੋਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, "ਮੈਂ ਬਾਂਝੀ ਮਹਿਲਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹਾਂ।" ਕੀ ਇਹ ਮਨ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ? ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਰੂਪ ਇਸ ਤੋਂ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਉੱਠ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ? ਹਰ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਤਾਕਤ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਐਸੇ ਰੂਪ ਬਣਾਵੇ; ਹਰ ਮਨ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੋਹ ਮਾਇਆ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਉੱਠਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਪਲ ਜਾਂ ਯੁੱਗ ਜਿੰਨਾ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਇਕੱਠਾ ਹੁੰਦਾ ਤੇ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਿਸੇ ਲਈ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ, ਕਿਸੇ ਲਈ ਯੁੱਗਾਂ ਵਿਚ—ਇਹ ਕ੍ਰਮ ਸੁਣੋ। ਮੌਤ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਜਾਂ ਵੱਡੀ ਮੋਹ ਮਾਇਆ ਤੋਂ, ਇਹ ਹਾਲਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਕਦੇ ਤੇਜ਼, ਕਦੇ ਹੌਲੀ—ਹੁਣ ਇਹ ਕ੍ਰਮ ਸੁਣੋ। ਮੌਤ ਆਦਿ ਦੀ ਜੋ ਸੂਤੀ ਹਾਲਤ ਹੈ, ਉਹ ਹਰ ਕੋਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਮਹਾਨ ਲੀਨਤਾ ਦਾ ਰਸਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹਰ ਕੋਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ, ਕਲਪਨਾ ਤੇ ਭੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਹਿਲਚਲਾਂ। ਜਦੋਂ ਮਹਾ-ਰਾਤ ਖਤਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਬ੍ਰਹਮੰਡ-ਆਤਮਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਰੂਪ ਮਨ ਹੈ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਵੇਂ ਹੀ, ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਯਾਦ ਵਾਂਗ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਉਂ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮੰਡ-ਆਤਮਾ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਬਿਨਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਉੱਠਦਾ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਮਹਾ-ਲੀਨਤਾ ਵੇਲੇ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ, ਵਿਸ਼ਣੁ ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਸਮੇਤ, ਸਰੀਰ-ਰਹਿਤ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਯਾਦ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਸਚੇਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਜਿਹੜੇ ਸਰੀਰ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਮੁਕਤ ਨਾ ਹੋਣ?