ਸਮੇਂ ਦੀ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਰਾਤ, ਜਦੋਂ ਭੂਤਾਂ ਨੇ ਮਦ-ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ ਝਗੜਾ ਕੀਤਾ, ਚਿਤਾ-ਭੂਮੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਜਲਦੀ ਸੀ। ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਲਹੂ ਅਤੇ ਚਰਬੀ ਦੀ ਗੰਧ ਘਣੀ ਹੋ ਗਈ। ਇੱਥੇ, ਸਿੱਕਿਆਂ ਅਤੇ ਜੂਏ ਦੀ ਠਕ-ਠਕ, ਤੇਜ਼ ਤੇ ਕਰੜੀ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਯਕਸ਼, ਅਧ-ਪੱਕੇ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ, ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਉਤਸਵ ਮਨਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਬੰਗਾਲ ਅਤੇ ਕਲਿੰਗ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਤਲਵਾਰਾਂ ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਡਿੱਗਦੇ ਤਾਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀਆਂ। ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਮਸਤੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਲਹੂ ਵਗ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਦਕਿ ਯੋਗੀਆਂ ਦੀ ਟੋਲੀ ਨੇੜੇ ਗੀਤ ਗਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਪਿਸ਼ਾਚਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਰਹੀ ਸੀ। ਵੱਡੇ ਤੰਤੂ-ਵਾਦਿਆਂ 'ਤੇ ਸੰਗੀਤ ਵੱਜ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤੇ ਕੁਝ ਆਦਮੀ, ਪਿਸ਼ਾਚਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਪਿਸ਼ਾਚੀਆਂ ਵਾਂਗ ਹੋ ਗਏ। ਕੁਝ ਯੋਧੇ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਭੂਤਾਂ ਤੋਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਡਰੇ, ਹੁਣ ਅੱਧ-ਮਰੇ ਹੋਏ ਡਰ ਵਿੱਚ ਖੜੇ ਸਨ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਧਰਤੀ ਉੱਠ ਕੇ ਭੂਤਾਂ ਤੇ ਦੈਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੀ। ਕੁਝ ਰਾਤ-ਵਿਚਰਣ ਵਾਲੇ, ਡਿੱਗਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ, ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਤੰਗ ਜਗ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁੜ੍ਹ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਸਿਨੇ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਕੁਝ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ, ਤੇ ਸ਼ਵਰਾਂ ਦੇ ਢੇਰ, ਯਕਸ਼ਾਂ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ, ਚਰ-ਮਰ ਹੋ ਗਏ। ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀਆਂ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਨਾਲ ਰਾਤ ਦੀਆਂ ਹਨੇਰੀਆਂ ਦੂਰ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਨਵੇਂ ਅਸ਼ੋਕ ਫੁੱਲ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਛਿੜਕ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ। ਇੱਥੇ, ਕੁਝ ਬੱਚੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਧੜਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ, ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਯਕਸ਼ਾਂ, ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ, ਪਿਸ਼ਾਚਾਂ, ਅਜਾਂ, ਚਾੜਾਂ, ਤੇ ਗੋਲ-ਗੋਲ ਆਤਮਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ। ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਨੇਰਾ ਇੱਕ ਗੱਡ ਮੰਡਲ ਵਾਂਗ ਖੜਾ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਹਵਾ, ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਮਸਤੀ ਵਾਂਗ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਝੁੰਝੋੜ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਡੰਡੇ ਹੋਣ। ਇਸ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਤ-ਵਿਚਰਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਡਰਾਉਣੀ ਚਲ-ਫਿਰ ਰਹੀ, ਵਟਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਗੂੰਜਾਂ ਤੇ ਉਲੂਆਂ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਉੱਠੀਆਂ। ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਨਿਗਾਹਬਾਨ ਫੌਜਾਂ ਆਈਆਂ-ਜਾਈਆਂ, ਤੇ ਰਾਜੇ ਆਪਣੇ ਰਥਾਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਆਰਾਮ ਕਰ ਰਹੇ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਣ। ਜੰਗ ਦਾ ਮੈਦਾਨ, ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਝੀਲ ਵਾਂਗ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਲੋਕ ਦਿਨ ਵਾਂਗ ਖੜੇ, ਤੇ ਹਨੇਰੇ ਵਾਲੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਦਾ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਰੋਲਾ ਮੁਕ ਗਿਆ। ਰਾਤ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਹਨੇਰੇ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਸਾਫ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਆਤਮਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਨਚ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਮਨ ਲਾਭ ਦੇ ਉਤਸਵ ਵਿੱਚ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ। ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਪਾਸਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਚਲਣ-ਫਿਰਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਰਮ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ, ਖੇਡ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਉਤਮ ਚਿੱਤ ਵਾਲਾ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਥਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਨੀਂਦ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ। ਸਵੇਰ ਹੋਈ, ਤੇ ਰਾਜ-ਕਾਰਜ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਚਤੁਰ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰੀਆਂ, ਜਦਕਿ ਉਹ ਚੰਦਨੀ ਵਾਂਗ ਠੰਡੀ ਤੇ ਅਰਧ-ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਲੰਮੀ ਖੱਟ 'ਤੇ ਆਰਾਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਚੰਦ ਉੱਗਣ ਵਾਲਾ ਕਮਰਾ, ਠੰਡੀ ਤੇ ਛਾਂ ਵਾਲੀ ਥਾਂ, ਉਸ ਨੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸਮਾਂ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਗੁਜ਼ਾਰਿਆ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਕੌਮਲ-ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਬੰਦ ਹੋਈਆਂ। ਫਿਰ, ਸੋਹਣੀਏ, ਉਹ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਕਮਲ ਦੀ ਕਲੀ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੀ। ਹੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਹ ਭਾਰੀ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਧਾਗੇ ਵਾਂਗ ਸੁੱਕੀ ਝਿੜਕੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ? ਹੇ ਨਿਰਮਲ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਭਟਕ ਗਿਆ ਕਿ "ਇਹ ਸਰੀਰ ਹੈ," ਉਹ ਐਸੇ ਸੁੱਕੇ ਰਾਹੀਂ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਜਿਸ ਦੀ ਸਮਝ "ਮੈਂ ਰੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ" ਜਾਂ "ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹਾਂ" ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹੀ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਲਈ ਅਨੁਭਵ ਹੀ ਅਨੁਭਵਕਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਜਿਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾ ਅਰਧ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ, "ਮੈਂ ਜਾਵਾਂਗਾ," ਉਹੀ ਕਰਮ ਕਰਦਾ—ਫਿਰ ਚਿੱਤ ਕਿਵੇਂ ਦੂਜੇ ਅਰਧ ਵੱਲ ਚਲਦਾ? ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਉੱਪਰ ਨਹੀਂ ਚੜ੍ਹਦਾ, ਤੇ ਅੱਗ ਹੇਠਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ, ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦਾ, ਚਿੱਤ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਹੈ। ਜੋ ਛਾਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ, ਉਹ ਗਰਮੀ ਨਹੀਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ; ਇੱਕ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਿਸ ਰਾਹ ਤੇ ਮਨ ਚਲਿਆ, ਉਸੇ ਰਾਹ ਰਹਿੰਦਾ; ਵੱਡੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਹੋਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ। ਰੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਦੀ ਭੂਲ-ਭੁੱਲਾਈ, ਜੋ ਝੂਠੀ ਧਾਰਨਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ, ਜਬਰ ਨਾਲ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ-ਤਿਵੇਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਜਿਵੇਂ ਜਾਗਰੂਕਤਾ, ਐਸਾ ਹੀ ਮਨ; ਜਿਵੇਂ ਮਨ, ਐਸਾ ਹੀ ਕਰਮ। ਇਹ ਤਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਤਾ—ਕੌਣ ਨਹੀਂ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ? ਪਰ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਸੁਪਨੇ, ਕਲਪਨਾ ਜਾਂ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਆਕਾਰ—ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਤੇ ਕਿਸ ਨੇ ਰੋਕਿਆ? ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਥਾਂ, ਹਰ ਕਿਸੇ ਲਈ, ਸਰੀਰ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਹੀ ਹੈ; ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਵਜੋਂ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ, ਪਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਇਹ ਦਿਲ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਦਿਸਦਾ। ਉਸ ਲਈ, ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨਾ ਤੇ ਡੁੱਬਨਾ ਉਸ ਦੀ ਸੋਚ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦਾ; ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਤੋਂ, ਬਾਅਦ ਦਵੈਤ-ਅਦਵੈਤ ਦੀ ਚਿੰਤਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਸਮਝੋ ਕਿ ਮਨ ਦਾ ਆਕਾਸ਼, ਚਿੱਤ ਦਾ ਆਕਾਸ਼, ਤੇ ਤੀਜਾ—ਭੌਤਿਕ ਆਕਾਸ਼—ਸੱਚਮੁੱਚ ਇੱਕ ਹੀ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅਟੁੱਟ ਹਨ। ਇਹ ਮਨ-ਸਰੀਰ, ਜਿਵੇਂ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ, ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਧੂੜ ਦੇ ਕਣ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ, ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ, ਬੀਜ ਦੇ ਖੋਲ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ, ਤੇ ਅੰਕੁਰ ਵਿੱਚ ਰਸ ਬਣ ਜਾਂਦਾ। ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ, ਪੱਥਰ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਨੱਚਦਾ, ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਵਗਦਾ, ਤੇ ਪੱਥਰ ਬਣ ਕੇ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ। ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ, ਜਿਥੇ ਚਾਹੇ ਚਲਦਾ; ਅਣੰਤ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ, ਫਿਰ ਸੁੱਕੇ ਅਣੂ ਦਾ। ਵੱਡੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ, ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਸਿਰ ਕਰਕੇ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ-ਬਾਹਰ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਅੰਕੁਰਾਂ ਨੂੰ ਝੱਲਦਾ। ਇਹ ਆਕਾਸ਼ ਬਣ ਜਾਂਦਾ, ਲੱਖਾਂ ਕਮਲ-ਜਨਮ ਆਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਦਾ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਵਿਲੱਖਣ, ਤੇ ਬੇਅੰਤ ਭਵਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਵਾਂਗ। ਇਹ ਮਨ-ਸਰੀਰ, ਜਿਸ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਹੀਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ; ਵੱਡਾ ਹੋ ਕੇ ਜਾਣਦਾ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਦੀ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਝੂਠੀ ਹੈ, ਪਰ ਸਮਝਣ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਦਿਸਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਸੋਚਦਾ, "ਮੈਂ ਬਾਂਝੀ ਔਰਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹਾਂ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਕਥਾ ਰਾਤ ਦੇ ਡਰ, ਆਤਮਾਂ ਦੀ ਮਸਤੀ, ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ, ਤੇ ਮਨ-ਸਰੀਰ ਦੀ ਅਦਭੁੱਤ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਮਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਹੈ।