ਜਦੋਂ ਹਨੇਰਾ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਕਰ ਚੁੱਕਾ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਸਰ ਗਿਆ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਫੈਲ ਗਿਆ। ਜੰਗ ਦਾ ਮੈਦਾਨ ਅਜੀਬ ਆਤਮਾਵਾਂ ਅਤੇ ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਹੱਡੀਆਂ ਦੀ ਖੜਕ ਅਤੇ ਕਾਂ ਅਤੇ ਗਿੱਦੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਰਥਾਂ ਦੀ ਲੱਕੜੀ ਦੇ ਅੰਬਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਚਿਤਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਚਮਕਦੀਆਂ ਸਨ, ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਉੱਡਦੀਆਂ, ਅੱਗ ਨੂੰ ਚਰਬੀ ਅਤੇ ਮਾਸ ਨਾਲ ਹੋਰ ਭੜਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ, 'ਪਚਾ-ਪਚਾ' ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ। ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਟੁਕੜੇ ਹੋ ਕੇ ਚਟਕ ਜਾਂਦੇ, ਮਰੇ ਹੋਏ ਸਰੀਰਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਪਏ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ ਚਿਤਾ-ਭੂਮੀ ਦੇ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕਦੇ-ਫਿਰਦੇ। ਕੁੱਤੇ, ਕਾਂ, ਯਕਸ਼, ਅਤੇ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਜਗ੍ਹਾ ਐਨੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹਰੇਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜੀਵ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ ਹੋਣ। ਡਾਕਿਨੀਆਂ ਉਤਾਵਲੀਆਂ ਹੋ ਕੇ ਖੂਨ, ਮਾਸ, ਚਰਬੀ ਅਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਨੂੰ ਲੁੱਟ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਜਦਕਿ ਪਿਸ਼ਾਚ ਰਸ ਚੁੰਬਦੇ ਅਤੇ ਮਾਸ-ਚਰਬੀ ਚੱਬਦੇ। ਚਿਤਾ-ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ, ਲਹੂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਵਹ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਪਏ, ਅਤੇ ਇਕ ਵੱਡੀ ਲਾਸ਼, ਜਿਸਨੂੰ ਚਿਤਾ-ਕਾਰ ਲੈ ਆਏ, ਘੋੜੇ ਸਮੇਤ ਰੱਖੀ ਗਈ। ਖੋਪੜੀਆਂ ਅਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਨਾਚ ਨਾਲ ਜਗ੍ਹਾ ਡਰਾਉਣੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਪੇਟਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਖੁੱਲੇ, ਗਿੱਦੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ, ਚਰਬੀ, ਲਹੂ ਅਤੇ ਅੰਸੂਆਂ ਦੇ ਬੱਦਲ। ਲਹੂ ਦੀ ਨਦੀ ਵਹ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਰੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਆਤਮਾਵਾਂ ਵੱਸਦੀਆਂ, ਕਾਂ ਡੂੰਘੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਨੂੰ ਚੁੰਬ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਜਗ੍ਹਾ ਪਿਸ਼ਾਚਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ। ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਖਾਲੀ ਸਿਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨੌਜਵਾਨ ਪਿਸ਼ਾਚ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਇਕ ਦਰੱਖਤ ਹੇਠ ਇਕ ਰੱਖਸ਼, ਆਪਣੇ ਮੌਜਾਂ ਵਿਚ, ਅਕੇਲਾ ਮੌਜ-ਮਸਤ ਰਹਿੰਦਾ। ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਝਗੜਿਆਂ ਨਾਲ ਚਿਤਾ-ਭੂਮੀ ਹੋਰ ਭੜਕ ਉਠੀ, ਲਹੂ ਅਤੇ ਚਰਬੀ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਹਵਾ ਭਾਰੀ ਹੋਈ। ਕੌੜੀਆਂ ਅਤੇ ਜੂਏ ਦੀਆਂ ਖੜਕਣਾਂ, ਤੇਜ਼ ਤੇ ਕਰਕਸ਼ ਚੀਕਾਂ, ਅਤੇ ਯਕਸ਼ ਅੱਧ-ਪੱਕੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਲਈ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਰਹੇ। ਬੰਗਾਲ ਅਤੇ ਕਲਿੰਗ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਹੱਥੀਂ ਤਲਵਾਰਾਂ ਫੜੀਆਂ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਡਿੱਗਣ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀਆਂ। ਭੂਤਾਂ ਦੀਆਂ ਡਿੱਗਦੀਆਂ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੇ ਰਸ ਵਿੱਚ ਲਹੂ ਵਗਦਾ, ਨੇੜੇ ਹੀ ਯੋਗੀਆਂ ਦੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਗਾ ਰਹੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਪਿਸ਼ਾਚ ਸੁਣ ਰਹੇ। ਵੱਡੀਆਂ ਤੰਤੂ-ਵਾਦੀਆਂ ਤੇ ਸੰਗੀਤ ਵੱਜ ਰਿਹਾ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਮਨੁੱਖ, ਪਿਸ਼ਾਚਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ, ਪਿਸ਼ਾਚੀਆਂ ਵਾਂਗ ਵਰਤ ਰਹੇ। ਕੁਝ ਯੋਧੇ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਭੂਤਾਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਡਰੇ, ਹੁਣ ਅੱਧ-ਮਰੇ ਹੋਏ ਡਰ ਨਾਲ ਖੜੇ, ਕਦੇ-ਕਦੇ ਜਮੀਨ ਉੱਤੇ ਭੂਤ ਅਤੇ ਦੈਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ। ਕੁਝ ਰਾਤ-ਵਿਚਰਣ ਵਾਲੇ, ਡਰ ਕੇ, ਭੂਤਾਂ ਦੀਆਂ ਮੋਢਿਆਂ ਤੋਂ ਸੁੱਟੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਡਿੱਗਣ ਕਰਕੇ, ਅਸਮਾਨ ਦੇ ਤੰਗ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਸਿਨਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ। ਕੁਝ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਲਿਜਾਏ ਗਏ, ਜਦਕਿ ਸ਼ਵਰਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਯਕਸ਼ਾਂ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਗਏ। ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਰਾਤ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਤਾਜ਼ਾ ਅਸ਼ੋਕਾ ਫੁੱਲ ਹਰ ਪਾਸੇ ਛਿੜਕ ਦੇਤੇ ਹੋਣ। ਬੱਚੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਧੜਾਂ ਉੱਤੇ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਅਸਮਾਨ ਯਕਸ਼, ਰਾਖਸ਼, ਪਿਸ਼ਾਚ, ਅਜ, ਚਾਢ ਅਤੇ ਗੋਲ ਆਤਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ। ਪਹਾੜੀ ਗੁਫਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਹਨੇਰਾ ਇਕ ਗੁੱਛ ਵਾਂਗ ਖੜਾ, ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਥਾਂ ਨੂੰ ਭਰਦਾ, ਜਦਕਿ ਹਵਾ, ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੀ ਜੰਗਲੀ ਖੇਡ ਵਾਂਗ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਹਿਲਾਉਂਦੀ ਜਿਵੇਂ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀਆਂ ਟਹਿਣੀਆਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੰਗ ਦਾ ਮੈਦਾਨ, ਜੋ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਰਾਤ-ਵਿਚਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਆਤਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਵੇਤਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਹੂਕਾਂ ਅਤੇ ਉਲੂਆਂ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਉੱਠ ਰਹੀਆਂ। ਜਦਕਿ ਅਸਮਾਨ ਦੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਵਾਪਸ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਰਾਜੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਰਥਾਂ ਜਾਂ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਰਾਮ ਕਰ ਰਹੇ, ਜਿਵੇਂ ਸਭ ਕੁਝ ਠੀਕ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਜੰਗ ਦਾ ਮੈਦਾਨ, ਵੱਡੀ ਝੀਲ ਵਾਂਗ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਲੋਕ ਦਿਨ ਵਾਂਗ ਖੜੇ, ਹਨੇਰੇ ਵਾਲੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਰਸਤਾ ਮੁੱਕ ਚੁੱਕੀ ਹੋਵੇ। ਰਾਤ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਹਨੇਰੇ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਨਾਲ, ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੀ ਟੋਲੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਨੱਚ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਲਾਭ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਅਸਮਾਨ ਦੇ ਕੋਣਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਚਲਚਲਾਟ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਸੀ, ਖੇਡ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਉੱਚੇ ਚਿੱਤ ਵਾਲਾ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹਾ ਥੱਕਿਆ ਜਾਪ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਨੀਂਦ ਦੀ ਭੰਗਿਮਾ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ। ਸਵੇਰ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਰਾਜ-ਕਾਰਜ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ, ਜੋ ਸਲਾਹ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸਨ, ਜਲਦੀ ਨਿਪਟਾਈਆਂ, ਜਦਕਿ ਉਹ ਚੰਦਨੀ ਵਾਂਗ ਠੰਢੇ ਤੇ ਅਰਧਚੰਦ ਵਾਂਗ ਲੰਮੇ ਵਿਛੌਣੇ ਉੱਤੇ ਆਰਾਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਚੰਨਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਰਾਤ ਵਾਂਗ ਇਕ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ, ਠੰਢੇ ਤੇ ਆੜੇ ਥਾਂ ਵਿੱਚ, ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਸੁੱਤਾ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਕੰਵਲ-ਫੁੱਲ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮੁੰਦ ਗਈਆਂ। ਫਿਰ, ਸੋਹਣੀਏ, ਉਹ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਹ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ—ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਕੰਵਲ ਦੀ ਕਲੀ ਦੇ ਰਸਤੇ ਲੰਘ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਹ ਮੋਟਾ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਇੰਨਾ ਹੀ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਧਾਗੇ ਵਰਗੇ ਸੁੱਕੜੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ? ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਇਹ ਸਮਝ ਕੇ ਭਟਕ ਜਾਂਦਾ ਕਿ "ਇਹ ਸਰੀਰ ਹੈ," ਉਹ ਐਨੇ ਸੁੱਕੜੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਲੰਘ ਸਕਦੇ। ਜਿਸ ਦੀ ਸਮਝ "ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਰੁਕਿਆ ਹਾਂ" ਜਾਂ "ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹਾਂ" ਵਿੱਚ ਫਸਦੀ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਲਈ ਅਨੁਭਵ ਆਪ ਅਨੁਭਵੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਨੂੰ "ਮੈਂ ਜਾਵਾਂਗਾ" ਆਖ ਕੇ ਜਾਣਿਆ, ਉਹੀ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਫਿਰ ਚੇਤਨਾ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਵੱਲ ਕਿਵੇਂ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਚੜ੍ਹਦਾ, ਅੱਗ ਹੇਠਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ; ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਵੀ ਜਿਵੇਂ ਚਲ ਪੈਂਦੀ, ਤਿਵੇਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਜਿਹੜਾ ਛਾਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਗਰਮੀ ਕਿਵੇਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰੇ? ਇਕ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਮਨ ਜਿਧਰ ਚਲ ਪੈਂਦਾ, ਓਥੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ; ਕੇਵਲ ਪਰਮ ਯਤਨ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਰੱਸੀ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਦਾ ਭਰਮ ਜਿਵੇਂ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਰਹਿੰਦਾ ਹੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਹੈ; ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਮਨ, ਉਹੋ ਜਿਹੀ ਕਿਰਿਆ। ਇਹ ਤਾਂ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਵੀ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ—ਕੌਣ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ? ਪਰ ਜੋ ਸਿਰਫ ਸੁਪਨੇ, ਕਲਪਨਾ ਜਾਂ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਰਫ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਆਕਾਰ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਕੌਣ, ਕਿਵੇਂ ਰੋਕ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਹਰ ਥਾਂ, ਹਰ ਕਿਸੇ ਲਈ, ਸਰੀਰ ਕੇਵਲ ਮਨ ਹੀ ਹੈ; ਉਹ ਅਨੁਭੂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਉਹ ਦਿਲ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਜਾਪਦਾ।