ਜਿਵੇਂ ਸਰਸਵਤੀ ਅਤੇ ਆਦਿਤਯ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਅੰਤ ਤੱਕ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਦਵਾਨ ਪੰਡਿਤਾਂ ਵਾਂਗ, ਉਹ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਨਾ ਤਾਂ ਘਬਰਾਏ, ਨਾ ਹੀ ਕਦੇ ਹਾਰੇ। ਪਰ, ਜੰਗ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਢਹਿ ਗਏ ਹੋਏ ਮਲਬੇ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਟੀਲਿਆਂ ਨਾਲ ਬੰਦ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਓਥੇ, ਇੱਕ ਅਦਭੁਤ ਤੇ ਪਰਮ ਤੇਜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਅਜਿਹਾਂ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਬਿਨਾਂ ਈਂਧਣ ਦੇ ਅੱਗਾਂ ਬੁਝ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹੋਣ। ਇਸ ਮੈਦਾਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਿੰਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਦ ਜ਼ੁਬਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਗੂੜ੍ਹੀ ਲਾਰ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਾਸੁਕੀ ਨਾਗ ਵੀ ਇਸ ਯੁੱਧ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੰਗ ਬੇਹੱਦ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਸ਼ੂਰਾ-ਵੀਰਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਅੰਤ ਤੱਕ ਰੋਕਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਕਦੇ ਪੱਥਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਵਰਗੀ ਵਰਖਾ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਕਦੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਨਦੀਆਂ ਉਬਾਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਤੇ ਕਦੇ ਕਮਲਾਂ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਵਿਗੜ ਗਈਆਂ। ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਫਲ, ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਨੁਕਤੇ, ਤੇ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਉੱਡਦੀਆਂ ਤੇ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਡਿੱਗਦੀਆਂ। ਤੀਰਾਂ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਵਗਦੀਆਂ, ਕਟੇ ਹੋਏ ਸਿਰ, ਪੈਰ, ਤੇ ਚੱਕਰਾਂ ਦੇ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਜੰਗ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਅਤੇ ਮੰਡਾਕਿਨੀ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਸੰਗ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜੰਗ ਦੇ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਉੱਤੇ, ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਵਾਲੀਆਂ ਘਣੀ ਘਟਾਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਉੱਡਦੀਆਂ, ਜੋ ਵਾਨਰਾਂ ਤੇ ਕਛੂਆਂ ਨੂੰ ਦਰਦ ਦੇ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵੀਰ ਸੀ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਸ਼ੂਰੀਤਾ ਨਾਲ ਮਿੱਠਾ ਪਰ, ਪੁਰਾਣੇ ਤੇਜ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਬਚਿਆ ਸੀ; ਜੰਗ ਦੇ ਘਾਵਾਂ ਨਾਲ ਥੱਕ ਚੁੱਕਾ, ਉਹ ਵੀਰ ਨਿੱਹਿ ਗਿਆ। ਸੂਰੇ ਤੇ ਸੈਨਾ ਦਾ ਤੇਜ ਮੰਦ ਪੈ ਗਿਆ ਸੀ, ਘੋੜੇ ਥੱਕ ਗਏ, ਮੁੱਖ ਹਥਿਆਰ ਟੁੱਟ ਚੁੱਕੇ, ਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਥੱਕ ਕੇ ਮੁਰਝਾ ਗਈਆਂ। ਫਿਰ, ਸੈਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਦੂਜੇ ਪਾਸਿਆਂ ਨੂੰ ਦੂਤ ਭੇਜੇ ਤੇ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੱਤਾ: "ਆਓ, ਜੰਗ ਖਤਮ ਕਰੀਏ।" ਥਕਾਵਟ ਕਾਰਨ, ਹਥਿਆਰ ਢੀਲੇ ਪਏ, ਤੇ ਸਭ ਨੇ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰ ਲਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਜੰਗ ਰੋਕੀ ਜਾਵੇ। ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ, ਉੱਚੇ ਝੰਡਿਆਂ ਤੇ ਮਹਾਨ ਰਥਾਂ ਹੇਠਾਂ, ਇੱਕ ਅਟੱਲ ਯੋਧਾ, ਇਕੱਲਾ ਤੇ ਅਡੋਲ, ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਕਪੜਾ ਲਹਿਰਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਚੰਨਣ ਦੀ ਲੰਮੀ ਕਿਰਣ ਵਾਂਗ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਰ ਪਾਸੇ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ: "ਜੰਗ ਰੁਕ ਜਾਵੇ।" ਫਿਰ, ਨਗਾਰੇ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗੂੰਜਾਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਮੁਰਝਾ ਗਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਪੂਲ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਚੱਕਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤੀਰਾਂ ਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਪਤਝੜ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਵਾਂਗ ਸੁੱਕਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਯੋਧਿਆਂ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਥਮਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਭੂਚਾਲ ਮਗਰੋਂ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀ ਕੰਪਣ ਜਾਂ ਹਵਾ ਰੁਕਣ ਮਗਰੋਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ। ਦੋਵੇਂ ਫੌਜਾਂ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਮੁੜਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਣੀਆਂ ਚਹੁੰ ਪਾਸੇ ਵਾਪਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਫੌਜ, ਜਿਵੇਂ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਨਾਲ ਮਥੇ ਹੋਏ ਖੀਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਸੀ, ਹੁਣ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਠੰਢ-ਚੈਨ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ। ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਮੈਦਾਨ ਬਿਲਕੁਲ ਸੁੰਨ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਹੋ ਗਿਆ, ਮੌਤ ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਪੇਟ ਵਾਂਗ, ਜਾਂ ਅਗਸਤਯ ਦੁਆਰਾ ਪੀਤਾ ਹੋਇਆ ਖਾਲੀ ਸਮੁੰਦਰ। ਓਥੇ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਢੇਰ, ਲਹੂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਨਦੀ ਵਗਦੀ, ਤੇ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ, ਪੰਛੀਆਂ ਤੇ ਗਿੱਦੜਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਾਂਗ ਦਹਿਸ਼ਤ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਲਹੂ ਦੀ ਚੌੜੀ ਧਾਰਾਂ, ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਸ਼ੋਰ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ, ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ, ਮਦਦ ਦੀ ਪੁਕਾਰ, ਤੇ ਬਚਾਅ ਲਈ ਦੌੜ-ਭੱਜ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਮਰੇ ਤੇ ਅੱਧ-ਮਰੇ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਤੋਂ ਲਹੂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਵਗਦੀਆਂ, ਜਿੱਥੇ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਫੜਕਣਾਂ ਜੀਉਂਦੇਆਂ ਦੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਹੀਆਂ। ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਹਾਥੀਆਂ ਤੇ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ, ਟੁੱਟੇ ਰਥਾਂ ਦੀਆਂ ਛਤਰੀਆਂ ਦਾ ਜੰਗਲ ਬਣ ਗਿਆ। ਲਹੂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਨਦੀ, ਜਿਹੜੀ ਰਥਾਂ, ਹਾਥੀਆਂ, ਤੀਰ, ਭਾਲੇ, ਗਦੇ, ਤੇ ਤਲਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਵਗ ਰਹੀ ਸੀ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਬਕਤਰ, ਛਤਰੀਆਂ ਦੇ ਕੋਨੇ, ਢਾਲਾਂ, ਤੇ ਝੰਡਿਆਂ, ਚਾਮਰਾਂ, ਕਪੜਿਆਂ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਹੇਠਾਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਲੁਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਹਵਾ ਤੂਣੀਆਂ, ਟੁੱਟੇ ਕਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਜ ਰਹੀ ਸੀ, ਤੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਰਾਜੇ ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਤੇ ਢਾਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਮੈਦਾਨ ਰਾਜਮੁਕੁਟ, ਹਾਰ, ਬਾਂਹ-ਬੰਦ, ਚਮਕਦੇ ਚੱਕਰ, ਕਮਾਨ, ਤੀਰ, ਤੇ ਲੰਬੀਆਂ ਅੰਤੜੀਆਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਨਾਲ ਪਟਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਿੱਦੜ, ਭੇੜੀਏ ਤੇ ਪੰਛੀ ਘਸੀਟ ਰਹੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਬਚੇ ਹੋਏ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਦੰਦਾਂ ਦੀ ਘਿਸ-ਘਿਸ, ਤੇ ਜੀਉਂਦੇ ਮਨੁੱਖ ਅੱਧ-ਡੁੱਬੇ ਲਹੂ ਵਿੱਚ ਤੜਪ ਰਹੇ ਸਨ। ਸਿੱਕੇ, ਸ਼ੰਖਾਂ ਦੇ ਢੇਰ, ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਕਟੇ ਸਿਰਾਂ ਦੀਆਂ ਉਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਲਹੂ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਹੱਥਾਂ ਤੇ ਲੱਕੜਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਲੈ ਕੇ ਵਗਦੀਆਂ। ਮੈਦਾਨ, ਮਰੇ ਤੇ ਅੱਧ-ਮਰੇ, ਹਥਿਆਰਾਂ, ਰਥਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ, ਛਤਰੀਆਂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਰੋਣੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਸਿਰਾਂ ਵਾਲੇ ਧੜ, ਹੱਥਾਂ ਦੇ ਟੁੱਟੇ ਭਾਗ ਡੰਡਿਆਂ ਵਾਂਗ ਉਠਾ ਕੇ ਨੱਚ ਰਹੇ, ਤੇ ਨੱਕਾਂ ਵਿੱਚ ਲਹੂ, ਮੱਜਾ, ਤੇ ਚਰਬੀ ਦੀ ਗੰਧ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ। ਅੱਧ-ਸੁੱਜੇ, ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਘੋੜੇ, ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਾਲੇ ਮਹਾਨ ਪੁਰਸ਼, ਤੇ ਲਹੂ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਵੱਜਦੇ ਨਗਾਰੇ। ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਘਸੀਟੇ ਜਾਂਦੇ, ਲਹੂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਹੋਏ, ਤੇ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਚੀਕਾਂ ਅਤੇ ਲਹੂ ਨਾਲ ਭਾਰੀ ਹਵਾ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਕਾਲੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਰੰਗੇ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹਿੱਕਾਂ, ਚੀਰਿਆ ਮਾਸ, ਤੇ ਦਰਦ ਨਾਲ ਨਿਕਲਦਾ ਲਹੂ। ਹਾਥੀਆਂ ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਅੱਧ-ਟੁੱਟੇ ਨੱਕ, ਮਰੇ ਹੋਏ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸੇ, ਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਆਸਰੇ ਪਏ ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ। ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਤੇ ਮਿਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਰੋਣੀਆਂ, ਲਾਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਲਹੂ, ਤੇ ਕੁਝ ਔਰਤਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਆਪਣੇ ਕੱਟੇ ਗਲੇ ਨਾਲ ਪਈਆਂ। ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਦੇ, ਲਾਸ਼ਾਂ ਉਠਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਤੇ ਗਿੱਦੜਾਂ ਦੁਆਰਾ ਘਸੀਟੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਮਨ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ। ਚਿਹਰੇ, ਜੋ ਕੇਸਾਂ ਤੇ ਨੱਸਾਂ ਵਿੱਚ ਉਲਝੇ, ਲਹੂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਤੇ ਨੱਚਦੇ, ਤੇ ਵੱਡੀ ਲਹੂ ਦੀ ਨਦੀ ਉੱਚੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਵਗ ਰਹੀ। ਜਦ ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਪਲ ਆਏ, ਤਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਸਜਣਾਂ, ਮਾਵਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਤੇ ਧਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ, "ਹਾਏ! ਹਾਏ!" ਪੂਕਾਰਦੇ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਚੋਭ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਦੀ ਪੀੜ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ। ਇਹ ਸੀ ਉਹ ਜੰਗ ਦਾ ਮੈਦਾਨ—ਜਿੱਥੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਅੰਤ ਤੱਕ ਜਿੱਤ, ਦੁਖ, ਬਲਿਦਾਨ ਅਤੇ ਵਿਧੰਸ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਕਹਾਣੀ ਲਿਖੀ ਗਈ।