ਇਕ ਵਾਰ, ਯੁੱਧ ਦਾ ਮੈਦਾਨ ਬੜੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਅਤੇ ਹਾਹਾਕਾਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਬ੍ਰਹਮਵਾਸੰਤਕ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਚਕ੍ਰਾਂ ਦੀ ਘੁੰਮਣ ਨਾਲ ਕੱਟੀਆਂ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਜਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੇ ਲੱਕੜਹਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਆਰੀਆਂ ਨਾਲ ਫੁੱਲਦਾਰ ਰੁੱਖ ਢਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭੋਕਣਕਾ ਦਾ ਜੰਗਲ ਜਠਰਾਂ ਦੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਵੱਢਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਜਦ ਉਹ ਢਹਿ ਗਿਆ, ਭਦਰਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅੱਗ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ। ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਹਾਥੀਆਂ, ਲੜਾਈ ਦੀਆਂ ਬੇਲਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ, ਅਣਜਾਣੇ ਹੀ ਮਰ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਕੀ ਲੱਕੜ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਗਰਤਾ ਦੇ ਯੋਧੇ, ਜੰਗ ਦੇ ਭਵੰਡਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਹੋਏ, ਘਾਸ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਨਿਕੰਮੇ ਹੋ ਗਏ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਵੱਖਰੇ ਕਰਕੇ ਭੱਜਦੇ ਹੋਏ ਨਰਕ ਦੀਆਂ ਗਹਿਰਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ। ਮਗਧ ਦੇ ਹੌਲੇ, ਹਵਾ ਰਹਿਤ, ਪਹਾੜੀ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ-ਚਮਕਦਾਰ ਯੋਧੇ, ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਕੇ, ਉਦੇਸੀ ਹੋ ਕੇ ਕਾਦ ਵਿੱਚ ਡੁੰਘ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਣੇ ਹਾਥੀ ਚਿਕੜ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਹਨੂ ਨੇ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਖੋਹ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਰਾਹ 'ਤੇ ਪਏ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਾਕਤ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਕੋਸਲ ਦੇ ਯੋਧੇ, ਪੌਰਵਾਂ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਚੜ੍ਹਾਈ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕੇ, ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ, ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਗਦਾ, ਭਾਲੇ, ਤੀਰ ਤੇ ਜੈਵਲਿਨ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਡਿੱਗ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਵੱਖਰੇ ਹੋ ਗਏ, ਅਤੇ ਉਹ ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਮੋਤੀ ਰੁੱਖਾਂ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਡਰ ਵਿੱਚ ਭੱਜਦੇ ਹੋਏ ਗਾੜੇ ਲਹੂ ਨਾਲ ਰੁੜ੍ਹੇ ਹੋਏ। ਲੋਹੇ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀਆਂ ਵਰਖਾਵਾਂ, ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਉੱਡਦੇ ਹੋਏ, ਸਮੁੰਦਰ 'ਤੇ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹੋਏ ਘੁੰਮਦੇ ਸਨ। ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਬੱਦਲ, ਕਾਲੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਝਾਗ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਅਤੇ ਰੁੱਖ ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਪੰਖਾਂ ਨਾਲ ਢਕੇ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੇ ਤੇ ਕੰਬਦੇ ਸਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਜੰਗਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਇਸ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਟੁੱਟ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਧਾਗੇ ਖਿੱਚ ਵਿੱਚ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਰਥਾਂ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਹੀਏ ਸਿੱਧੇ ਸਨ ਅਤੇ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਸਿਰ ਦੱਬੇ ਜਾਂ ਉੱਠੇ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ ਜੰਗਲਾਂ ਵਾਲੇ ਪਹਾੜਾਂ 'ਤੇ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਫੌਜਾਂ ਸਾਲ ਤੇ ਤਾਲ ਦੇ ਘਣੇ ਜੰਗਲ 'ਚ ਪਹੁੰਚੀਆਂ, ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਹਥਿਆਰ ਵੱਢੇ ਜਾਂਦੇ, ਤੇ ਉੱਠੇ ਹੋਏ ਟੰਕਾਂ ਦੀ ਜੰਗਲੀ ਲਕੜੀ ਬਣ ਗਈ। ਸੁੰਦਰ ਜਵਾਨੀਆਂ, ਜੋ ਨੌਜਵਾਨੀ ਦੀ ਮਸਤ ਹੋਈਆਂ, ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਤੇ ਜੰਗਲਾਂ 'ਚ, ਮਹਾਨ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀ ਛਾਂ 'ਚ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਮਨਾਏ। ਉਹ ਉੱਚਾ ਯੋਧਿਆਂ ਦਾ ਜੰਗਲ, ਜੰਗ ਦੀਆਂ ਚੀਖਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਜਦ ਵੈਰੀ ਚੜ੍ਹ ਆਏ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ-ਅੰਤ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਸੜ ਗਿਆ। ਕੁਝ, ਆਪਣੇ ਹਥਿਆਰ ਹੁਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਛਿਨੇ ਹੋਏ ਤੇ ਦੈਤਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਕਰਨਾ ਤੇ ਦਸ਼ਾਰਨਾ ਵੱਲ ਪੰਛੀਆਂ ਵਾਂਗ ਭੱਜ ਗਏ। ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਯੋਧੇ, ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਟੁੱਟੀ ਤੇ ਤੇਜ ਖੋ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਜਿਕ ਫੌਜ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਸੁੱਕੀ ਨਦੀ 'ਚ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਮੁਰਝਾ ਗਏ। ਤੀਰ, ਭਾਲੇ, ਲੰਸ ਤੇ ਗਦਾ ਦੀਆਂ ਘੇਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ, ਉਹ ਨਰਕ—ਕਰਕੋਟਾ ਦੇ ਖੇਤਰ—'ਚ ਸੁੱਟੇ ਹੋਏ ਭੱਜ ਗਏ। ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਦੇ ਯੋਧੇ, ਜੋ ਤਪਸਵੀਆਂ—ਜੋ ਯੋਧਿਆਂ ਵਾਂਗ ਭੇਸ ਕਰੇ ਹੋਏ ਸਨ—ਦੇ ਘੇਰੇ 'ਚ ਆ ਕੇ, ਬਿਲਕੁਲ ਅਸਹਾਇ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਗੀਆਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਮੰਦ ਲੋਕ ਹਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਦ੍ਰਾਵਿੜ, ਇਕ ਪਲ 'ਚ, ਵਟ-ਰੁੱਖਾਂ 'ਤੇ ਵੱਸਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ, ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਤੁਰੰਤ ਭੱਜ ਗਏ। ਸਰਸਵਤੀ ਅਤੇ ਆਦਿਤਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਅੰਤ ਤੱਕ ਵਿਜੈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਦੋਂ ਹੀ, ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਾਂਗ, ਨਾ ਉਨ੍ਹਾ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਹੋਇਆ ਨਾ ਹਾਰ। ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਮਲਬੇ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਢੇਰਾਂ ਨਾਲ ਬੰਦ ਹੋ ਗਏ; ਉਚੀ ਚਮਕ ਉਭਰੀ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਬਿਨਾ ਈਂਧਣ ਦੇ ਬੁਝ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਿੰਨੀ ਦੱਸ ਸਕੀਦੀ ਹੈ, ਜਦ ਜ਼ਬਾਨਾਂ ਦਾ ਝੁੰਡ ਗਾੜੀ ਲਾਰ ਨਾਲ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੈ? ਵਾਸੁਕੀ ਵੀ ਇਸ ਜੰਗ ਦੇ ਵਡਿਆਈ ਨਹੀਂ ਬਿਆਨ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬੜਾ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ, ਭਿਆਨਕ ਯੋਧਿਆਂ ਅਤੇ ਹਲਚਲ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਅੰਤ ਤੱਕ, ਬਿਨਾ ਰੋਕ-ਟੋਕ ਦੇ, ਤੇਜ਼ ਤੇ ਤਿੱਖੀ ਚੀਖਾਂ ਵਾਲਾ ਜੰਗ ਹੋਇਆ। ਪੱਥਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਵਿੱਚ, ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਕਮਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਹਲਚਲ ਨਾਲ ਵਿਖੇ ਗਈਆਂ। ਆਸਮਾਨ 'ਚ, ਫਲ, ਕੋਨੇ ਤੇ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਨਾਲ, ਇਕ-ਦੂਜੇ 'ਚ, ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੀਰਾਂ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ 'ਚ ਆਉਂਦੇ ਤੇ ਡਿੱਗਦੇ। ਲਹਿਰਾਂ, ਵੱਢੇ ਸਿਰ, ਪੈਰ ਤੇ ਕਮਲ-ਚੱਕਰਾਂ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦੀਆਂ, ਸਮੁੰਦਰ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਤੇ ਮੰਡਾਕਿਨੀ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਜੰਗ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ 'ਤੇ, ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪੀਸੀਆਂ ਦੇ ਗੂੜ੍ਹ ਬੱਦਲ ਹਵਾ ਨਾਲ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ, ਮਾਹਿਰਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਦੁਖੀ ਕਰਦੀਆਂ, ਬਾਂਦਰ ਤੇ ਕਛੂਆਂ ਨੂੰ ਪੀੜਾ ਦਿੰਦੇ। ਵਿਰਲੇ ਭਾਵ ਨਾਲ, ਪੁਰਾਣੀ ਚਮਕ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਰੱਖਦੇ, ਹੀਰੋ, ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਘਾਟ ਨਾਲ ਥੱਕ ਕੇ, ਘਟ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘੋੜੇ ਥੱਕ ਚੁੱਕੇ, ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਥਿਆਰ ਟੁੱਟ ਗਏ, ਤੇ ਚਮਕ ਮੁਰਝਾ ਗਈ; ਫੌਜਾਂ, ਸੂਰਜ ਸਮੇਤ, ਆਪਣੀ ਤੇਜ ਵਿੱਚ ਮੱਤ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਫਿਰ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ ਕਰਕੇ, ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਨੇਤਾ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਦੂਤ ਭੇਜਣ ਲੱਗੇ, ਕਹਿੰਦੇ, "ਜੰਗ ਮੁਕਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ।" ਥਕਾਵਟ ਕਰਕੇ, ਹਥਿਆਰ ਤੇ ਤੀਰ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਚਲਦੇ, ਸਭ ਨੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਜੰਗ ਖਤਮ ਕਰਨ 'ਤੇ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ। ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ, ਉੱਚੇ ਝੰਡੇ ਤੇ ਵੱਡੇ ਰਥਾਂ ਹੇਠ, ਇਕ ਅਟੱਲ ਯੋਧਾ, ਅਕੇਲਾ ਤੇ ਅਡੋਲ, ਉੱਠ ਕੇ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਕਪੜਾ ਲਹਿਰਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਹਰ ਪਾਸੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ, ਆਸਮਾਨ 'ਚ ਲੰਬੇ ਚੰਦਰੀ ਰੇਸ਼ੇ ਵਾਂਗ, ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ, "ਜੰਗ ਮੁਕਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ।" ਤਦ, ਡੰਗੀਆਂ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗੂੰਜਾਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਮੱਠ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ-ਪੋਖਰ ਦੇ ਭਵੰਡਰ ਮਹਾ-ਪ੍ਰਲੈ 'ਤੇ ਠੰਢੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤੀਰਾਂ ਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ, ਜੋ ਆਸਮਾਨ 'ਚ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਸੁੱਕਣ ਲੱਗੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਪਤਝੜ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ। ਯੋਧਿਆਂ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਦੀ ਹਲਚਲ, ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਘਟਣ ਲੱਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਭੂਚਾਲ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਕੰਬਣ ਜਾਂ ਹਵਾ ਰੁਕਣ 'ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ। ਦੋਹਾਂ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਤੋਂ ਹਟਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਲੈ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਹਰੇਕ ਪਾਸੇ ਪਾਣੀ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫੌਜ, ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਦੀ ਉੱਠਾਈ ਨਾਲ ਦੁੱਧ-ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਵਾਂਗ, ਆਖਰਕਾਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਠੰਡੀ ਹਾਲਤ 'ਚ ਆ ਗਈ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ 'ਚ, ਜੰਗ ਦਾ ਮੈਦਾਨ ਬਿਲਕੁਲ ਸੁੰਨ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਹੋ ਗਿਆ, ਮੌਤ ਦੇ ਖਾਲੀ ਪੇਟ ਵਾਂਗ, ਤੇ ਅਗਸਤਿਆ ਵੱਲੋਂ ਪੀ ਲਿਆ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਰਿਕਤ।