ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹਨ ਤੇ ਪੂਰਾ ਆਕਾਸ਼ ਘੇਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਭੀੜ ਉੱਠੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਹ ਦ੍ਰਿਸ਼, ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਤੇ ਬੇਚੈਨ, ਇੰਝ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਆਪ ਹੀ ਚੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਆਕਾਸ਼-ਜੰਗਲ ਚਿੱਟੇ ਛਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਸੌ ਚੰਨ ਹੋਣ। ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਟिड਼ੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਤੇ ਭਾਲੇ ਇੰਝ ਚੁਭ ਰਹੇ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਕਾਂਵੇਂ ਆਪਣੇ ਬਿੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਕੇਕਯਾ ਦੇ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀਆਂ ਜੁੜੀਆਂ, ਹੰਸਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਵਾਂਗ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਉੱਡ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਨਾਲ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਟੁੱਟ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਉਹ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਦਹਿਸ਼ਤ ਭਰੀਆਂ ਚੀਕਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਭਿਆਨਕ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ, ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕਰ ਗਈਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਚੀਕਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਗਏ। ਛੋਹਣੀਆਂ, ਦਇਆ ਦੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ, ਹਿਲ ਗਈਆਂ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੰਖ ਉਡ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਤੇਜ਼ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਧੂੜ ਉੱਡਦੀ ਹੋਵੇ। ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਪਾਗਲ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਕਵਚ ਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਨੰਦਨ ਦੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ ਨੱਚਣ, ਹੱਸਣ ਤੇ ਗਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਘੁੰਘਰੂਆਂ ਦੀਆਂ ਝੰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਚੁੱਕੀ, ਜਦੋਂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੋਈ; ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਚਲਦੀ ਇਹ ਝੰਕਾਰ ਧੂੜ ਵਾਂਗ ਵਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਕੌਰਵ, ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਟੁੱਟ ਗਏ, ਤੇ ਘੁੰਮਦੇ ਭਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਹੋ ਕੇ, ਮੁਰਦਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਅਸਮਾਨ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹੋਣ। ਪਾਂਡਵਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ, ਧਰਤੀ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵਿਰਾਤ ਫੌਜ ਨਾਲ ਹਿਲ ਗਿਆ, ਸਿਰਫ਼ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਚਲਚਲ ਤੇ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਹੀ। ਉੱਡੇਹਕਾ ਦੇ ਯੋਧੇ, ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਚੂਰ ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਹੇਠਾਂ ਕੁਚਲੇ ਗਏ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਭਾਲੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਦੰਦ ਵਾਂਗ ਨੁਕੀਲੇ ਸਨ, ਤੇ ਉਹ ਜੰਗਲੀ ਹਾਥੀਆਂ ਵਾਂਗ ਕਮਲਾਂ ਨੂੰ ਚੀਰਦੇ ਹੋਏ ਲੰਘ ਗਏ। ਬਰਹਮਵਾਸੰਤਕਾ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਘੁੰਮਦੇ ਚਕਰਾਂ ਨਾਲ ਕੱਟੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਪਿਆਲੇ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਵਾਂਗ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੇ ਲੱਕੜਹਾਰੇ ਆਰੇ ਨਾਲ ਫੁੱਲਦਾਰ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਭੋਕਕਣਕਾ ਦਾ ਜੰਗਲ ਜਠਰਾਂ ਦੇ ਕੁਹਾੜਿਆਂ ਨਾਲ ਡਿੱਗ ਗਿਆ; ਜਦ ਉਹ ਡਿੱਗਿਆ, ਭਦਰਾ ਦਾ ਰਾਜਾ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਅੱਗ ਵਾਲੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਓਸ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ। ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਬੁੱਢੇ ਹਾਥੀ, ਜੰਗ ਦੀਆਂ ਬੇਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ, ਅਣਜਾਣੇ ਹੀ ਮਰ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਕੀ ਲੱਕੜ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਗਰਤਾ ਦੇ ਯੋਧੇ, ਜੰਗ ਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮ ਕੇ, ਘਾਹ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਹਿਮੀ ਹੋ ਗਏ; ਉਹ ਡਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਵਿਖੇਰੇ ਹੋਏ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਘੁਸ ਗਏ। ਮਗਧ ਦੇ ਹੌਲੇ, ਹਵਾ-ਹੀਣ, ਪਹਾੜ-ਅਗਰ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ-ਚਮਕਦੇ ਯੋਧੇ, ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਕੇ, ਮਨਹੂਸ ਹੋ ਕੇ, ਚਿਕੜ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਏ, ਜਿਵੇਂ ਬੁੱਢੇ ਹਾਥੀ ਚਿਕੜ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਜਹਨੂ ਨੇ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਖੋਹ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਪਏ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਨਰਮੀ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਕੋਸਲ, ਪੌਰਵਾਂ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਸਹਾਰ ਨਾ ਸਕੇ, ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ, ਗਦਾ, ਭਾਲੇ, ਤੀਰ ਤੇ ਸੂਲ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅੰਗ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਵੱਖਰੇ ਹੋ ਗਏ, ਤੇ ਉਹ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਲਾਲ ਕੋਰਲ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਵਾਂਗ ਲੱਗ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਤੋਂ ਗਾੜ੍ਹਾ ਲਹੂ ਵਗ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਦ ਉਹ ਡਰ ਕੇ ਭੱਜ ਪਏ। ਲੋਹੇ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ, ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਉਲਝ ਕੇ, ਭੰਬੀਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮ ਰਹੀ ਸੀ, ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਬੱਦਲ, ਮੀਂਹ ਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਕਾਲੇ, ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਫੇਣ ਨਾਲ ਭਰੇ, ਤੇ ਦਰਖ਼ਤ ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਪੰਖਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਛੁੱਟਣ ਦੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਰਹੇ ਤੇ ਕੰਬ ਰਹੇ ਸਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਜੰਗਲ, ਆਪਣੇ ਜੀਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਇੰਨੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਟੁੱਟ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਨਾਜੁਕ ਧਾਗੇ ਖਿੱਚਣ ਨਾਲ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਹੀਏ ਸਿੱਧੇ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ, ਤੇ ਜੰਗੀ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਸਿਰ ਜਾਂ ਤਾਂ ਧੰਸੇ ਹੋਏ ਜਾਂ ਉੱਠੇ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ ਜੰਗਲਾਂ ਵਾਲੇ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਦੇ ਹੋਣ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਗਣੀ ਸਾਲ ਤੇ ਤਾਲ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ, ਓਹ ਥਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵੱਢੀਆਂ ਪਈਆਂ ਸਨ, ਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜੰਗਲ ਵਾਂਗ ਉੱਠੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਦਾ ਜੰਗਲ ਬਣ ਗਿਆ। ਸੋਹਣੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ, ਜੋਵਨ ਵਿੱਚ ਮਸਤ, ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਬਾਗਾਂ ਤੇ ਉਪਵਨਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਹੋਈਆਂ, ਮਹਾਨ ਵੀਰਾਂ ਦੀ ਛਾਂ ਹੇਠਾਂ। ਉਹ ਉੱਚਾ ਯੋਧਿਆਂ ਦਾ ਜੰਗਲ ਜੰਗੀ ਚੀਕਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਦ ਤਕ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਘੇਰ ਨਾ ਲਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅੰਤ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਭੜਕ ਉਠਿਆ। ਕੁਝ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਹੁਣਾਂ ਨੇ ਖੋਹ ਲਏ, ਤੇ ਦੈਤਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਕਰਣਾਂ ਤੇ ਦਸ਼ਾਰਣਾਂ ਵੱਲ ਪੰਛੀਆਂ ਵਾਂਗ ਪਾਣੀ ਵੱਲ ਭੱਜ ਗਏ। ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਯੋਧੇ, ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ ਤੇ ਚਮਕ ਗੁਆਚੁੱਕੀ, ਤਾਜਿਕ ਫੌਜ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੇਠਾਂ, ਸੁੱਕੀ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਕਮਲਾਂ ਵਾਂਗ ਮੁਰਝਾ ਗਏ। ਤੀਰ, ਭਾਲੇ, ਸੂਲ ਤੇ ਗਦਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਘੇਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਉਹ ਨਰਕ, ਕਰਕੋਟਾ ਦੇ ਆਲ੍ਹਣੇ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟੇ ਗਏ। ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਦੇ ਯੋਧੇ, ਜੋ ਤਪੱਸਵੀ ਜੰਗੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਘੇਰ ਲਏ, ਬੇਬਸ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਨੇਕੀਆਂ ਬੁਰਿਆਂ ਹੇਠਾਂ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਯੋਧਿਆਂ ਨੇ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਟਾਂ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਸਿਰ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਵੱਢ ਲਏ, ਤੇ ਕਮਲਾਂ ਵਾਂਗ ਤੁਰੰਤ ਉਡ ਗਏ। ਜਿਵੇਂ ਸਰਸਵਤੀ ਤੇ ਆਦਿਤਯ ਨੇ, ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਅੰਤ ਤੱਕ, ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਾਂਗ, ਉਹ ਨਾ ਕਦੇ ਘਬਰਾਏ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਹਾਰੇ। ਦਰਵਾਜੇ ਟੁੱਟੀ ਹੋਈਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੇ ਛੋਟੀਆਂ ਢੇਰੀਆਂ ਨਾਲ ਬੰਦ ਹੋ ਗਏ; ਪਰਮ ਚਮਕ ਇੰਝ ਲੱਗੀ ਜਿਵੇਂ ਬਿਨਾਂ ਲੱਕੜ ਦੇ ਅੱਗ ਠੰਢੀ ਪਈ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਜੰਗ ਦਾ ਕਿੰਨਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਜਦੋਂ ਜੀਭਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਗਾੜ੍ਹ ਲਾਰ ਨਾਲ ਉਲਝ ਗਿਆ ਹੈ? ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਵਾਸੁਕੀ ਵੀ ਇਸ ਜੰਗ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨਹੀਂ ਬਿਆਨ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬੇਹੱਦ ਉਲਝਣ ਭਰੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ, ਡਰਾਉਣੇ ਯੋਧਿਆਂ ਤੇ ਹਲਚਲ ਨਾਲ, ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਅੰਤ ਤੱਕ, ਬੇਕਾਬੂ ਤੇ ਭਾਰੀ ਗੂੰਜ ਹੋਈ। ਉੱਥੇ, ਪੱਥਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਉਠਾਉਣ, ਸੁੱਟਣ ਤੇ ਡਿੱਗਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ; ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਉਲਟੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਖਿਲ੍ਹੇ ਕਮਲਾਂ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਵਿੱਚ। ਆਪਸ ਵਿੱਚ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਫਲਾਂ, ਅਗਲੇ ਸਿਰਿਆਂ ਤੇ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਨਾਲ; ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੀਰਾਂ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਤੇ ਡਿੱਗਦੇ। ਲਹਿਰਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਢੇ ਸਿਰ, ਪੈਰ ਤੇ ਕਮਲ-ਚੱਕਰ ਘੁੰਮ ਰਹੇ, ਸਮੁੰਦਰ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਤੇ ਮੰਦਾਕਿਨੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ। ਜੰਗ ਦੇ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਉੱਤੇ, ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਪਿਸੇ ਹੋਏ ਗੂੜ੍ਹ ਬੱਦਲ, ਹਵਾ ਨਾਲ ਉਠ ਰਹੇ; ਜੋ ਸਦਾ ਹੀ ਮਹਾਨਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਪਹੁੰਚਾ ਰਹੇ, ਬਾਂਦਰਾਂ ਤੇ ਕੱਛੂਆਂ ਨੂੰ ਕਲੇਸ਼ ਦੇ ਰਹੇ। ਵੀਰਤਾ ਨਾਲ ਮਿੱਠਾ ਹੋਇਆ ਰੂਪ, ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਦਾ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਬਚਿਆ, ਉਹ ਵੀਰ, ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਘਾਵਾਂ ਨਾਲ ਥੱਕ ਕੇ, ਨਿਮਣਿਆ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਘੋੜੇ ਥੱਕ ਗਏ, ਮੁੱਖ ਹਥਿਆਰ ਟੁੱਟ ਗਏ, ਤੇ ਚਮਕ ਮੰਦ ਪੈ ਗਈ; ਫੌਜਾਂ, ਸੂਰਜ ਸਮੇਤ, ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਵਿੱਚ ਥੱਕ ਗਈਆਂ।