ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਅਭਿਸਾਰ, ਜਦਾਰਵਾਕ, ਪੱਲੋਲੁਕ, ਚਿਰੋਡੁਨ, ਕਿਰਾਤ, ਗੋਆਲੇ, ਚੀਨ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਧਰਤੀ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਯਾਤਰਾ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਦੇਵਸਥਲਾਂ ਦੇ ਉਪਵਨ, ਵਿਸ਼ਵਾਵਸੂ ਵੱਲੋਂ ਉਲਲੇਖ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਇਲਾਕੇ, ਮਹਾਨ ਸੰਪੱਤਾ ਵਾਲਾ ਮੰਦਰ, ਕੈਲਾਸ ਦੀ ਧਰਤੀ, ਮੁੰਜ ਦਾ ਜੰਗਲ, ਪਹਾੜ, ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਦਾ ਲੋਕ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵਿਹੰਗਮ ਮਹਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਭਾਰੀ ਲੜਾਈ ਹੋਈ, ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਹਾਥੀ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਡਿੱਗ ਰਹੇ ਸਨ। ਹਰ ਕੋਈ ਆਗੂ ਬਣਨ ਦੀ ਆਸ ਕਰਦਾ, “ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਵਾਂਗਾ,” ਆਖ ਕੇ, ਟੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ। ਇੱਥੇ ਬੇਅੰਤ ਲੋਕ, ਮੋਮਬੱਤੀ ਵਿੱਚ ਪੈਣ ਵਾਲੀ ਤਿਤਲੀ ਵਾਂਗ, ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਲਗਾ ਕੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਗਏ, ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਖ ਹੀ ਰਹਿ ਗਈ। ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੱਕ ਕੇਂਦਰੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਹੁਣ ਸੁਣੋ—ਲਿਲਾ ਦੇ ਪਤੀ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਸਾਥੀ ਸਮੂਹ: ਉਦਦੇਹਿਕ, ਸ਼ੂਰਸੇਨ, ਗੁਡ, ਅਸ਼ਵਤਥਨਿਪਕ, ਉਤਮਜ੍ਯੋਤਿਕਦ੍ਰ, ਪਦਮਧ੍ਯਮਿਕ ਆਦਿ। ਫਿਰ ਸਾਲਵਕ, ਕੇਤਕ, ਮਤ੍ਸ੍ਯ, ਦੌਲੇਯਕ, ਕਪਿਸ਼੍ਠਲ, ਮੰਡਵ੍ਯਪਾਂਡੁਨਗਰ, ਸੌਰਗ੍ਰੀਵ ਤੇ ਗੁਰੂਗ੍ਰਹ। ਪਰੀਯਾਤ੍ਰ, ਕੁਰਾਧ੍ਯ, ਯਮੁਨੋਡੁੰਬਰ, ਗਜਾਹ੍ਵ, ਉੱਜਿਹਨ, ਕਾਲਕੋਟਿਕ, ਮਥੁਰਾ। ਕਪੋਲ, ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ, ਉੱਤਰੀ ਤੇ ਦੱਖਣੀ ਲੋਕ, ਪਾਂਚਾਲ, ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਤੇ ਸਰਸ੍ਵਤ ਲੋਕ। ਅਵੰਤੀ, ਸ੍ਯੰਦਨ, ਸ਼੍ਰੇਣੀ, ਕੁੰਟ, ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਲੋਕ, ਇਹ ਸਭ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜ ਵੱਲ ਭੱਜਦੇ ਹੋਏ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਕਸ਼ ਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਸਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬਵਤੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ; ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗੇ ਤੇ ਪਾਗਲ ਹਾਥੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੌਂਦ ਦਿੱਤਾ। ਦਸ਼ਾਪੁਰ ਦੇ ਵੀਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੇਟ ਤੇ ਗਲ੍ਹਾਂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਵੱਖ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਤਾਰਕਸ਼ਤੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਯੋਜਨ ਚੌੜੀ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਰਿਸ਼੍ਯਕ, ਕਾਰੂਰੁਕ ਤੇ ਕੱਛ ਦੇ ਯੋਧੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ੈਵ ਤੇ ਸ਼ੰਕੂ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸਨ, ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਕੀਚੜ ਨਾਲ ਲੀਪੇ ਹੋਏ, ਫੌਜਾਂ ਵੱਲੋਂ ਰੌਂਦੇ ਗਏ। ਜੋ ਆਸਰਾ ਲੱਭਦੇ, ਉਹ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀਆਂ ਢਲਾਣਾਂ ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਦੌੜਦੇ, ਪਰ ਆਖ਼ਰ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਜਦ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੇਟ ਫਟੇ ਤੇ ਆਂਤਾਂ ਬਾਹਰ ਆਈਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ ਚੀਰਦੇ। ਕੁਝ, ਭਦਰਗਿਰੀ ਦੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਗੱਡਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੇ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਕੰਵਲ ਦੀਆਂ ਡੰਡੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲਹੂ ਪਿਘਲਦੇ ਹੋਏ ਵਾਂਗ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਵੱਡੇ ਰਥੀ ਭੱਜ ਕੇ ਵਿਖਰ ਗਏ, ਤੇ ਦੰਡਕ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਉਡ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਹਿਹਯਾ ਨੂੰ ਹਰੀ ਨੇ ਉਡਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਹਾਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਚੀਰ ਕੇ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਕੇ, ਉਹ ਲਹੂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਵਗ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀਆਂ ਨਰਮ ਟਹਿਣੀਆਂ। ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਚੱਬੇ ਹੋਏ, ਜਿੰਦ ਉਡੀਕਦੀ ਤੇ ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ, ਚੀਨ ਦੇ ਯੋਧੇ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਭਾਰ ਬਣ ਕੇ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਗਏ। ਆਭੀਰਾਂ ਦੇ ਵੀਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਕਰਣਾਟ ਤੇ ਓਡੀਨ ਦੇ ਮਹਾਂਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਭਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਭੇਦੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਗੁੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ। ਸ਼ਕ ਯੋਧੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਾਥੀ ਤੇ ਮਗਰਮੱਛ ਵਾਂਗ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਹੋਏ, ਤੇਜ਼ ਹਮਲੇ ਨਾਲ ਹਰਾਏ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਲ ਆਪਣੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਵਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਲਝ ਗਏ, ਤੇ ਉਹ ਝੁਕ ਗਏ। ਦਸ਼ਾਰਣਾ ਤੋਂ ਆਇਆ ਵਜਰ, ਆਪਣੀਆਂ ਜੰਜੀਰਾਂ ਤੋੜ ਕੇ, ਭੈਰਵ ਦੇ ਜਾਲ ਵਾਂਗ ਡਰਾਉਣਾ, ਲਾਲ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਵੈਤਸਤਾ ਦਰਿਆ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਜਰ ਫੌਜ ਦੇ ਨਾਸ ਨਾਲ, ਗੁਰਜਰ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਵਾਲ ਤੰਗਣ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀਆਂ ਨੋਕਦਾਰ ਭਾਲਾਂ ਨਾਲ ਕੱਟੇ ਗਏ। ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਥਿਆਰ ਵਰ੍ਹੇ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਗਦੇ, ਤੀਰਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਫੌਜਾਂ ਵਿੱਚ ਹਾਹਾਕਾਰ ਮਚਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਮੱਛੀਆਂ ਤੇਜ਼ ਧਾਰ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਆਭੀਰ, ਜੋ ਭੁਸੁੰਡੀ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਉੱਡ ਤੋਂ ਡਰੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੈਰੀ ਇੰਝ ਡਿੱਗੇ ਜਿਵੇਂ ਗਾਵਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਹਰੇ ਚਾਰੇ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਤੰਗਣਾ ਦਰਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾਰ ਨੰਗੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਸੀ, ਗੌੜ ਸੈਨਿਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਉਜਾੜੀ ਗਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਖ ਤੇ ਵਾਲ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਉਖੜ ਗਏ। ਤੰਗਣਾ ਦੇ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ, ਕੱਟਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਨੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਗਿਧ ਤੇ ਚੀਲਾਂ, ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਵਾਂਗ ਭਿਆਨਕ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਾ ਗਏ। ਗੌੜਾਂ ਦੇ ਡੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਹਲਚਲ ਕਰਦੇ, ਉੱਚੇ-ਉੱਚੇ ਚੀਕਾਂ ਮਾਰਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਸੁਣ ਕੇ ਗੰਧਾਰਾ ਦੇ ਗਾਵਾਂ ਡਰ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਉਹ ਗਿਣੀਆਂ ਜਾਂ ਮਾਪੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਵਾਂਗ ਭੱਜ ਗਈਆਂ। ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦਾ ਗੁੱਚਾ, ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਰਾਤ ਵਾਂਗ ਘਣੇ ਹਨੇਰੇ ਬਣ ਗਿਆ। ਹਥਿਆਰ, ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਮਥਣ ਵਾਂਗ ਸੁੰਦਰ, ਬਰਫ਼ੀਲੇ ਢਲਾਣਾਂ ਉੱਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਵਾਂਗ ਵਿਖਰ ਗਏ, ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਲਾਈਨ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੇ। ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਆਕਾਸ਼ ਭਰ ਦਿੰਦੇ, ਇੰਝ ਹੀ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਉੱਠੀ; ਉਹ ਦ੍ਰਿਸ਼, ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਉੱਤਸ਼ਾਹ ਵਾਂਗ ਲੱਗੀ। ਆਕਾਸ਼-ਜੰਗਲ, ਸੌ ਚੰਦਾਂ ਵਾਂਗ ਚਿੱਟੇ ਛਤਰਾਂ, ਟਿੱਬੀਆਂ ਵਾਂਗ ਘਣੇ ਤੀਰ, ਤੇ ਕਾਂਵਾਂ ਵਾਂਗ ਛੇਦਦੇ ਭਾਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿੱਸਿਆ। ਕੇਕਯਾ ਦੇ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ, ਬਗਲੇਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਵੱਲੋਂ ਉੱਡਾ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਨਾਲ ਫੱਟ ਗਈਆਂ। ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਚੀਕਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਬਲਵਾਨ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ, ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕਰ ਗਈਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਵਿਵਸਤ ਹੋ ਗਏ। ਸਰਕੰਡੇ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਪੰਛੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਹਿਲਾਏ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪੰਖਾਂ ਤੋਂ ਵੰਝੇ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਉਡਦੀ ਧੂੜ। ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਪਾਗਲ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਬਕਤਰ ਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਛੱਡ ਕੇ, ਨੰਦਨ ਦੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ ਨੱਚੇ, ਹੱਸੇ ਤੇ ਗਾਏ। ਘੁੰਘਰੂਆਂ ਦੀਆਂ ਝੰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਉੱਠੀ, ਜਿਵੇਂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੋ ਰਹੀ ਹੋਵੇ; ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਉੱਡਦੀ, ਧੂੜ ਵਾਂਗ ਵਿਖਰ ਗਈ। ਕੌਰਵ, ਸ਼ੈਵ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਟੁੱਟੇ, ਘੁੰਮਦੇ ਭਾਲਾਂ ਨਾਲ ਵੱਜੇ, ਲਾਸ਼ਾਂ ਵਾਂਗ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹ ਗਏ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਲੱਗਣ ਲੱਗੇ। ਪਾਂਡਵਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ, ਧਰਤੀ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ, ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਦੀ ਹਮਲਾਵਾਰਤਾ ਨਾਲ ਹਿਲ ਗਿਆ, ਕੇਵਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚਾਲਾਂ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ। ਉਦਦੇਹਕ ਦੇ ਯੋਧੇ, ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਚੂਰ ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਵੱਲੋਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਲਾਂ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਦੰਦਾਂ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ ਸਨ, ਜੰਗਲੀ ਹਾਥੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕੁੱਟੇ ਕੰਵਲ ਵਾਂਗ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਜੰਗ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼, ਰਕਤ ਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਵਰਖਾ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਮੌਤ, ਭਗਦੜ, ਤੇ ਉਜਾੜੀ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਸੀ।