ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਮਨ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਾਡੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਲਈ ਮਾਨੋ ਕੋਈ ਭੋਗ ਦੀ ਵਸਤੂ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਮਨ ਆਪ ਹੀ ਇੱਥੇ ਅਸਲੀਅਤ ਤੋਂ ਖੋਖਲਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ—ਅਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਇੰਨੀ ਗਹਿਰੀ ਮੋਹ-ਭੁਲਾਵੇ ਵਿਚ ਫਸ ਗਏ ਹਾਂ? ਹਾਏ, ਅਸੀਂ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮੰਦੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਭਟਕੇ ਹੋਏ ਮਨਾਂ ਨਾਲ ਅਸਲੀਅਤ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋ ਕੇ ਮਾਨੋ ਕੋਈ ਹਿਰਨ ਦੂਰਲੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮ੍ਰਿਗ-ਤृषਣਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਭਟਕਦੇ ਹੋਣ। ਸਾਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੇਚਿਆ ਨਹੀਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਅਸੀਂ ਵੇਚੇ ਹੋਏ ਵਰਗੇ ਖੜੇ ਹਾਂ; ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਸੱਚ ਜਾਣ ਕੇ ਵੀ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਭੁਲੇ ਹੋਏ ਹਾਂ। ਕੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰਿਕ ਭੋਗ-ਵਿਲਾਸ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਇੰਨੇ ਅਨਮੋਲ ਹਨ? ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪੱਕੇ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਮੂੜਤਾਵਸ, ਵਿਅਰਥ ਬੰਨ੍ਹੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿੱਚ, ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਅਰਥ ਗਵਾ ਲਈ, ਗਹਿਰੀ ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ, ਅਜਿਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਾਂਗ ਫਸ ਗਏ ਹਾਂ ਜਿਵੇਂ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਏ ਹੋਣ। ਮੈਨੂੰ ਰਾਜਪਦ ਜਾਂ ਭੋਗ-ਵਿਲਾਸ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ, ਤੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕੀ ਹੈ ਜੋ ਹੋਇਆ? ਜੋ ਝੂਠ ਹੈ, ਉਹ ਝੂਠ ਹੀ ਰਹਿਣ ਦੇ—ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਇਹੀ ਸੋਚ ਕੇ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਂ ਹਰ ਹਾਲਤ ਤੋਂ ਉਚੇਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਯਾਤਰੀ ਰੇਤ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਤੋਂ ਮਨ ਹਟਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਵਡਿਆ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ—ਕੀ ਨਾਸ਼ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਕੀ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕੀ ਵਧਦਾ ਤੇ ਬਦਲਦਾ ਹੈ? ਬੁਢਾਪਾ, ਮੌਤ, ਜਨਮ ਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ—ਇਹ ਸਭ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਆਉਂਦੇ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਛਣਭੰਗੂਰ ਹਾਲਤਾਂ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਥੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ—ਵੇਖੋ, ਅਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਹਵਾ ਨਾਲ ਝੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ, ਮਾਨੋ ਬੇਹੋਸ਼ ਹਨ, ਸਾਹ ਦੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਵੱਜਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਖ਼ਾਲੀ ਸੂਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਵੱਜਦੀ ਹੋਵੇ। ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਦੁੱਖ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ: ਇਹ ਪੀੜ੍ਹਾ ਕਿਵੇਂ ਮੁੱਕੇਗੀ? ਜਿਵੇਂ ਬੁੱਢਾ ਦਰੱਖਤ ਅੰਦਰੋਂ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਜਗਤ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਹਿਰਦਾ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਰੋਂਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੇਰਾ ਚਿਹਰਾ ਸੁੰਞਾ, ਕਰਤੱਬ ਖ਼ਾਲੀ, ਹੰਝੂ ਸੁੱਕੇ ਤੇ ਸੁਹੰਦੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ; ਸਿਰਫ ਵਿਵੇਕ, ਜੋ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਇਕੱਲੇ ਮੈਨੂੰ ਨਿਹਾਰਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਵੱਡੀ ਉਲਝਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਸ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਹੋਣ ਤੇ ਨਾ ਹੋਣ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਖੁਸ਼ਕਿਸਮਤ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜਗਤ ਦੀਆਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਗਰੀਬੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋਵੇ। ਧਨ, ਜੋ ਵਿਛੋੜੇ ਵਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਨੂੰ ਭੁਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਜਾਲ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਧਨ, ਜੋ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਉਲਝਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ; ਘਰ-ਵਿਹਲ, ਪਤਨੀਆਂ, ਇਹ ਸਭ ਮਿਲ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ, ਡਰਾਉਣੇ ਜਾਲ ਵਾਂਗ ਹਨ। ਮੇਰਾ ਮਨ ਕਦੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਹੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅਨੇਕਾਂ ਖ਼ਾਮੀਆਂ ਤੇ ਨਾਸ਼ਵੰਤ ਕਾਰਨਾਂ ਉੱਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਸੋਚ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲੀ ਹਾਥੀ ਜੰਜੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਵੇ। ਹਰ ਪਲ, ਹਰ ਘੜੀ, ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਚਲਾਕ ਚੋਰ, ਜੋ ਵਿਵੇਕ ਨੂੰ ਚੋਰੀ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ; ਦੱਸੋ, ਹੇ ਗਿਆਨੀਓ, ਅੱਜ ਸਾਡੇ ਵਿਚੋਂ ਕੌਣ ਸੱਚੇ ਯੋਧੇ ਹਨ? ਇਹ ਵੱਡੀ ਕਿਸਮਤ, ਹੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮਨੋਰੰਜਨ ਲਈ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਸਿਰਫ ਭੁਲਾਵਾ ਹੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮੀਂਹ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਉੱਚੀਆਂ, ਤਾਕਤਵਰ ਤੇ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਲਹਿਰਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਉਂ ਹੀ ਮੰਦਾ ਮਨ ਅੰਦਰੋਂ ਅਨੇਕਾਂ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਉਫਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਬੇਅੰਤ ਚੰਚਲ ਲਹਿਰਾਂ ਉੱਠਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਨੇਕਾਂ ਚਾਵਾਂ ਤੇ ਫੁਰਨਿਆਂ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਆਪਣੀ ਹੀ ਧਾਰ ਨਾਲ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਮੰਦਾ ਮਨ ਕਿਸੇ ਇਕ ਥਾਂ ਟਿਕਦਾ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਭੁਲਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਵਿਅਕਤਿਤਾ ਵਿੱਚ ਅਸਥਿਰ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਦੌੜਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਸਨੂੰ ਛੂਹਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਅੰਦਰੋਂ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਜਲਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਖਰਕਾਰ ਆਪਣਾ ਆਪ ਨਾਸ਼ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੀਵੇ ਦੀ ਕਾਜ਼ ਰਾਖ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਨਾ ਨੇਕੀ ਤੇ ਬੁਰਾਈ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਦਾ, ਸਿਰਫ ਜੋ ਮਿਲਿਆ, ਉਸ ਨਾਲ ਚੰਚਲਤਾ ਨਾਲ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੂਰਖ ਅਮਾਤਯ ਰਾਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਤੱਬਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਹੋਰ ਫੈਲਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਦਾ ਜ਼ਹਿਰ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੋਸਤਾਂ ਤੇ ਅਜਨਬੀਆਂ ਲਈ ਮਿੱਠਾ ਤੇ ਸੁਹਾਵਣਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਲੇ ਦੀ ਠੰਢੀ ਛੋਹ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਪਾਲੇ ਨੂੰ ਵੀ ਸਖ਼ਤ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ, ਬਹਾਦਰ, ਕ੍ਰਿਤਘਨ, ਸੁਭਾਅ ਤੇ ਨਰਮ ਮਨੁੱਖ—ਜਿਵੇਂ ਮੋਤੀ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਗੰਦੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਵੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਨਾਲ ਮੈਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਲਿਆਉਂਦੀ; ਇਹ ਸਿਰਫ ਦੁੱਖ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਨਾਸ਼ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਹਿਰ ਮੌਤ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਕਿਸਮ ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਵਿਰਲੇ ਹਨ: ਇੱਕ ਜੋ ਧਨਵਾਨ ਹੈ ਪਰ ਜਨਮ ਕਰਕੇ ਨਿੰਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਦੂਜਾ ਜੋ ਬਹਾਦਰ ਹੈ ਪਰ ਸ਼ਲਾਘਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤੇ ਤੀਜਾ ਜੋ ਨਿਰਪੱਖ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੈ। ਇਹ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੁੱਖੀ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਖ਼ਤਰਨਾਕ, ਘਣੀ ਗੁਫਾ ਹੈ; ਮਹਾਂਮੋਹ ਦੇ ਹਾਥੀਆਂ ਲਈ ਵਿੰਧਿਆ ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਜੰਗਲ ਹੈ। ਇਹ ਸਤਕਰਮਾਂ ਦੇ ਕਮਲ ਦੀ ਰਾਤ ਹੈ, ਦੁੱਖ ਦੇ ਜਲ-ਕੁੰਵਰ ਲਈ ਚੰਨਣੀ ਹੈ, ਸੱਚੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਦੀਵੇ ਲਈ ਤੂਫ਼ਾਨ ਹੈ, ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਲਾ ਦਰਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਭਟਕਾਵੇ ਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਪਹਾੜੀ ਰਾਹ ਹੈ, ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਜ਼ਹਿਰ ਹੈ, ਸੰਦੇਹਾਂ ਦਾ ਖੇਤ ਹੈ, ਤੇ ਭੋਗ-ਵਿਲਾਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਖੱਡ ਹੈ। ਇਹ ਵੈਰਾਗ ਦੀਆਂ ਬੇਲਾਂ ਲਈ ਪਾਲਾ ਹੈ, ਭ੍ਰਮ ਦੀ ਉੱਲਾਂ ਲਈ ਰਾਤ ਹੈ, ਵਿਵੇਕ ਦੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਲਈ ਰਾਹੂ ਦੇ ਜੱਬ ਹਨ, ਤੇ ਦਇਆ ਦੇ ਕਮਲ ਲਈ ਚੰਨਣੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੰਦਰਧਨੁਸ਼ ਵਾਂਗ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੀ, ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਚੰਚਲ, ਉਠਦੀ ਤੇ ਨਾਸ਼ ਕਰਦੀ, ਤੇ ਮੂਰਖਤਾ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਸਥਿਰ, ਸੁਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਨੇਵਲੇ ਵਿੱਚ ਨੇਵਲਾ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਮਿਰਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਛੋੜਾ ਤੇ ਲਾਲਸਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ, ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਇੱਕ ਰੂਪ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਟਿਕਦੀ ਨਹੀਂ; ਦੀਵੇ ਦੀ ਲਉ ਵਾਂਗ, ਇਸ ਦੀਆਂ ਚਲਾਂ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਿੰਹਣੀ ਵਾਂਗ, ਜੰਗ ਲਈ ਤਿਆਰ, ਹਾਥੀ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵੀ ਡਾਹ ਲੈਂਦੀ, ਤੇ ਤਿੱਖੀ ਤਲਵਾਰ ਵਾਂਗ, ਠੰਢੀ ਤੇ ਨੁਕੀਲੀ, ਇਹ ਚੁਭਣ ਵਾਲੇ ਇਰਾਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਮਨੋਰਥ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ ਹਿਲਦੇ ਨਹੀਂ, ਕਠੋਰ ਨਰਪਤੀ ਦੀ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਮੈਂ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਸ ਅਸ਼ੁਭ ਕਿਸਮਤ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ। ਅੰਧਕਾਰ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਵਲੋਂ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੋਂ ਕੱਢੀ ਹੋਈ, ਕਿਸਮਤ ਮੁੜ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਹਾਏ, ਆਪਣਾ ਥਾਂ ਗਵਾ ਕੇ, ਇਹ ਬੇਸ਼ਰਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਦੁਸਟਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।