ਉਸ ਦੀ ਮੱਥੇ 'ਤੇ ਕ੍ਰੂਰ ਕੁਹਾਡੀਆਂ ਦੇ ਵੱਜਣ ਨਾਲ ਗੰਭੀਰ ਜ਼ਖ਼ਮ ਹੋ ਚੁਕੇ ਸਨ, ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕਪੜੇ ਵੀ ਦੂਰ ਦੂਰ ਤੋੜੀ ਗਈਆਂ ਤਲਵਾਰਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੋ ਗਏ। ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ 'ਚ ਭਾਲਿਆਂ ਤੇ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਬਰਸਾਤ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਤੇ ਫੌਜ ਦਾ ਸ਼ੋਰ ਗੰਦੇ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਉੱਤੇ ਤੇ ਗੜ੍ਹੀਆਂ ਦੇ ਘੁੰਮਣ ਉੱਤੇ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਖੜਾ ਸੀ, ਇੱਕ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਵੀਰਾਂ ਦੇ ਭਾਲਿਆਂ ਤੇ ਜੈਵਲਿਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਸੀ; ਉਸ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਭੁਸੁੰਦਾ ਨੇ ਤੋੜ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਇੱਕ ਘੇਰਾ ਬਣ ਗਈ। ਉਹ ਭਾਲਿਆਂ ਦੀ ਝਾੜੀ 'ਚ, ਬਾਂਸ ਤੇ ਘਾਹ ਵਿਚ, ਮੋਰ ਵਾਂਗ ਸੀ; ਉਸ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀ ਰਾਜਾ ਵਲੋਂ ਆਦਰ ਪਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਤੇ ਤਲਵਾਰਾਂ ਤੇ ਭਾਲਿਆਂ ਦੀ ਬਰਸਾਤ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਦੇਵੀਆਂ, ਜੋ ਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਣ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਉੱਚੇ ਕਰਕੇ ਉਤਸ਼ਾਹ 'ਚ ਖੜੀਆਂ ਸਨ; ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਜੰਗੀ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ੋਰ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚੂੜੀਆਂ ਲੜਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਜਦ ਉਹ ਜੰਗ 'ਚ ਦੌੜ ਰਹੇ ਸਨ। ਕ੍ਰੂਰ ਸਿਪਾਹੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਲਚਲ ਭਾਲਿਆਂ ਦੇ ਜੋਰ ਨਾਲ ਦਬ ਗਈ; ਹਾਥੀ, ਹੁਣ ਚਲਾਕ ਨਹੀਂ ਰਹੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਚਕ੍ਰ ਤੇ ਰਥ ਦੇ ਪਹੀਏਆਂ ਦੇ ਘੁੰਮਣ ਨਾਲ ਟੁੱਟ ਗਈਆਂ। ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੇ ਹਾਥੀ, ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਡਿੱਗ ਪਏ ਜਦ ਕੁਹਾਡੀਆਂ ਦੀ ਬਰਸਾਤ ਉੱਤੇ ਆਈ; ਸਿਪਾਹੀ ਗੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਘੁੰਮਦੇ ਹੋਏ ਗੂੰਜ ਰਹੇ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਡਰ ਕੇ ਭੱਜ ਰਹੇ। ਰਥ ਤੇ ਦਰੱਖਤ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਦੇ ਵੱਜਣ ਨਾਲ ਟੁੱਟ ਗਏ; ਛਤਰੀਆਂ, ਜੋ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਫਿੱਕੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਤਲਵਾਰਾਂ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਨਾਲ ਚੀਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਧਰਤੀ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਘੱਟ ਹੋਣ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੋ ਗਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਣਾਂ ਨੇ ਖੰਭਾ-ਖੰਭਾ ਕੇ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ; ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਪਾਸੇ ਦਬ ਗਏ, ਜਦ ਸਿਰ-ਵਿਗਣ ਧੜਾਂ ਢੇਰਾਂ 'ਚ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਹਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਅੰਕੁਸ਼ ਦੇ ਵੱਜਣ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਰੋਕ ਰਹੀਆਂ; ਨੂਹਾਂ ਦੀ ਕਲਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਵੀਰ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਮੌਤ 'ਤੇ ਰੋ ਰਹੇ। ਲੋਕ, ਕਮਲ ਦੀ ਪਤੀਆਂ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗ ਰਹੇ, ਜਦ ਖੰਜਰਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੇਟ ਚੀਰ ਦਿੰਦੇ; ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਨਾਚ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਉੱਪਰ, ਚਿਹਰੇ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੇ। ਧਨੁਰਧਾਰੀ ਦੌੜ ਰਹੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੂਣੀ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਚੀਕ ਵਾਂਗ ਸੀ; ਸਿਪਾਹੀ ਗੋਲੀ ਤੇ ਢਾਲ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿਖਾ ਰਹੇ, ਹੋਰ ਜੰਗ ਦਾ ਨਾਚ ਕਰ ਰਹੇ। ਗਰਜਦੇ ਮੁੱਕਿਆਂ ਵਾਲੇ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਹੇਠ, ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਬਾਜ ਵਾਂਗ ਉੱਡ ਗਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਰਥ ਦੀ ਚੋਲੀ ਫੜਕ ਰਹੀ। ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹਾਥੀਆਂ ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਅੰਕੁਸ਼ ਨਾਲ ਫੜਿਆ ਗਿਆ, ਵੀਰ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਝੰਡੇ ਹਲ ਰਹੇ, ਜੰਗ ਦਾ ਸ਼ੋਰ ਗੜ੍ਹੀਆਂ ਦੇ ਵੱਜਣ ਤੇ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ। ਧਰਤੀ ਉੱਚੇ ਮਹਲਾਂ ਤੇ ਮੀਨਾਰਾਂ ਦੇ ਵੱਜਣ ਨਾਲ ਖੁੱਦ ਗਈ, ਤੇ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਪੱਥਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਦੁਹਰੇ ਧਨੁਆਂ ਤੋਂ ਛੱਡੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਤੋੜੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸੇ ਆਰੇ ਨਾਲ ਕੱਟੇ ਗਏ; ਜੰਗ ਦਾ ਮੈਦਾਨ ਵੱਡੇ ਢੇਲ ਵਿਚੋਂ ਚਾਵਲ ਵਾਂਗ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤੇ ਫੌਜੀ ਪੰਛੀਆਂ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਜੰਜੀਰਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ। ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਬਰਸਾਤ ਵੀਰਾਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗੀ; ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੇ ਪੰਖ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ 'ਚ ਨੱਚ ਰਹੇ, ਤੇ ਜੰਗ ਦਾ ਸ਼ੋਰ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਂਗ ਗੂੰਜ ਰਿਹਾ, ਜਿਵੇਂ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ। ਫਿਰ, ਰਾਜਿਆਂ, ਸਿਪਾਹੀਆਂ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਤੇ ਉਤਸੁਕ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਵਿਚ, ਉਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਉਠੇ। ਆਕਾਸ਼, ਹਿਰਿਆਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਝੀਲ ਵਿਚ ਚਲਦੇ ਕਮਲ ਜਾਂ ਉੱਡਦੇ ਪੰਛੀਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਰੇ ਵਾਂਗ ਲਗ ਰਿਹਾ। ਵੇਖੋ! ਹਵਾ, ਲਹੂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋ ਗਈ, ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੀ; ਇਹ ਬੱਦਲ-ਸੂਰਜ ਯੋਧੇ ਦੁਪਹਿਰ 'ਚ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਸੋਹਣੀਏ, ਇਹ ਆਕਾਸ਼, ਜੋ ਪੈਲ੍ਹੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਲੱਗਦਾ, ਕੀ ਹੈ? ਇਹ ਪੈਲ੍ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਓ ਵੀਰ—ਇਹ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਬੱਦਲ ਹਨ। ਜਿੰਨੀ ਧੂੜ ਦੀਆਂ ਕਣੀਆਂ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਲਹੂ ਨਾਲ ਨਿਬੜੀਆਂ ਹਨ, ਉਤਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀ ਰਹਾਇਸ਼ ਆਕਾਸ਼ 'ਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਡਰੋ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਪਤੀਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀਆਂ ਤਲਵਾਰਾਂ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੀਆਂ ਖੇਡਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਰਹੀ ਹੈ। ਕਾਮਦੇਵ, ਜੋ ਸਵਰਗ ਦੀਆਂ ਨਾਰੀਆਂ ਦੇ ਕਮਰਬੰਦ ਖੋਲਣ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹਨ, ਜੋ ਵੀਰਾਂ ਦੀ ਗਲੇ ਲਗਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੀਆਂ, ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੱਥ ਲਹਿਰਦੇ ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਡੰਡੀਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ, ਹਥੇਲੀ ਲਾਲ ਕਲੀ ਵਾਂਗ, ਅੱਖਾਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਚੇ ਵਾਂਗ ਮਸਤ, ਤੇ ਮਹਿਕ ਮਿੱਠੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ। ਨੰਦਨ ਵਨ ਦੀਆਂ ਦੇਵੀਆਂ, ਤੁਹਾਡੀ ਆਉਣ ਦੀ ਆਸ ਕਰਦੀਆਂ, ਨੱਚਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ, ਮਿੱਠੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੱਦਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਫੌਜ, ਪਿੰਡ ਦੀ ਮਹਿਲਾ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਮੰਦ ਕੰਮ ਕਰਦੀ, ਅਕਸਾਂ ਨਾਲ ਵਿਰੋਧੀ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਤੋੜਦੀ, ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀ। ਹਾਏ, ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਸਿਰ, ਚਮਕਦੇ ਕੁੰਦਲਾਂ ਨਾਲ, ਤੀਰ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲੈ ਜਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਲ ਨੇ, ਅਠਵੀਂ ਗ੍ਰਹਿ ਵਾਂਗ। ਦੋਹਾਂ ਹੱਥ ਉੱਚੇ ਕਰਕੇ, ਉਹ 'ਚਿਤ੍ਰਦੰਡ' ਚੱਕਰ ਘੁੰਮਾਉਂਦਾ, ਜੋ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਜੰਜੀਰ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ, ਤੇ ਦੋ ਵੱਡੇ ਪੱਥਰ ਘੁੰਮਦਾ। ਯੋਧਾ, ਯਮ ਦੇ ਵਾਂਗ ਉੱਚਾ, ਦੱਖਣੀ ਦਿਸ਼ਾ ਤੋਂ ਆਇਆ, ਫੌਜ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ, ਆਖਦਾ, "ਆਓ, ਜਿਵੇਂ ਆਏ ਸੀ, ਯਮ ਵਾਂਗ ਮੁੜ ਚੱਲੀਏ।" ਵੇਖੋ, ਸਿਰ-ਵਿਗਣ ਧੜ, ਸਿਰ ਨਵੇਂ ਵੱਢੇ, ਗਿਦੜ ਤੇ ਗੀਧਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ 'ਚ ਨੱਚ ਰਹੇ, ਬਾਂਹਾਂ ਲਹਿਰਾ ਰਹੀਆਂ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸਭਾਵਾਂ 'ਚ ਚਰਚਾ ਹੋ ਰਹੀ: "ਦੱਸੋ, ਇਹ ਵੀਰ ਹੋਰ ਕਿਸ ਸੰਸਾਰ 'ਚ ਜਾਣਗੇ? ਕੌਣ ਜਾਵੇਗਾ, ਤੇ ਕਿੱਥੋਂ?" ਆਈਆਂ ਫੌਜਾਂ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਨਦੀਆਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਗਲੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਮੱਛੀਆਂ ਤੇ ਘੜੀਆਂ ਵਾਂਗ—ਸੱਚਮੁਚ, ਯੋਧੇ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ 'ਚ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਹਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਪਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਭਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਚੀਰ ਦਿੱਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਭਾਰੀ ਮੀਂਹ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚ ਇਕੱਠੀ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ। "ਹਾਏ, ਮੇਰਾ ਸਿਰ ਭਾਲੇ ਨਾਲ ਲੈ ਗਿਆ!"—ਉਹ ਕਹਿਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ, ਪਰ ਸਿਰ-ਵਿਗਣ ਸਿਰ ਹੀ ਆਕਾਸ਼ 'ਚ ਪੰਛੀਆਂ ਵਾਂਗ ਗੂੰਜਦੇ, "ਸਿਰ ਲੈ ਗਿਆ!" ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਲੋਂ ਮਸ਼ੀਨੀ ਪੱਥਰਾਂ ਦੀ ਬਰਸਾਤ ਹੋ ਰਹੀ, ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਜੰਜੀਰਾਂ ਦਾ ਜਾਲ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਸੁੱਟੋ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਭਟਕਦੇ, ਅੱਧ-ਮਰੇ, ਤੁਹਾਡੇ ਆਪਣੇ, ਤੁਹਾਡੇ ਪੈਰ ਦੇ ਵੱਜਣ ਨਾਲ, ਸਭ ਤੋਂ ਮੰਦ, ਮਾਰੋ। ਸਵਰਗੀ ਨਾਰੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵਿਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਂਗ ਲਹਿਰਦੇ ਬ੍ਰੈਡ, ਉਤਸ਼ਾਹ ਵਿਚ, ਇੱਕ ਯੋਧਾ, ਦਿਵਿਆ ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ, ਤੁਹਾਡੇ ਪਾਸ ਆ ਗਿਆ—ਉਸਨੂੰ ਵੇਖੋ। ਵੇਖੋ, ਸਵਰਗ ਦੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਖਿੜਦੇ ਕਮਲਾਂ ਵਿਚ, ਢੰਢੀ ਛਾਂ ਤੇ ਹੌਲੀ ਹਵਾ ਵਿਚ, ਕੋਈ ਦੂਰੋਂ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਵੱਡੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਟਕਰਾਅ ਨਾਲ ਟੁੱਟੀਆਂ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ, ਡਿੱਗੇ ਤਾਰਿਆਂ ਵਾਂਗ।