ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਨੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉਚਿਤ ਤੇ ਉੱਚੇ ਮਨੋਰਥ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣੀਆਂ, ਉਸ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਦੂਰ ਹੋ ਗਈ। ਜਿਵੇਂ ਮੋਰ ਬਾਰਿਸ਼ ਆਉਣ ਤੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਨ-ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਦੀ ਆਸ ਮਿਲ ਗਈ। ਹੁਣ, ਰਾਮ ਨੇ, ਜੋ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦਾ ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਲਈ ਨਰਮ ਤੇ ਵਜਨਦਾਰ ਬੋਲ ਕਹੇ। ਰਾਮ ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, "ਮਹਾਨੁਭਾਵ, ਤੁਸੀਂ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਅਨੁਸਾਰ ਜਵਾਬ ਦੇਵਾਂਗਾ, ਭਾਵੇਂ ਮੈਂ ਅਜਾਣ ਹਾਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਸਜਣਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲਿਆ, ਫਿਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਧਦਾ ਗਿਆ, ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਤੇ ਹੁਣ ਇਥੇ ਟਿਕ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਫਿਰ, ਚੰਗੀ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਲਈ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਮੁਕਤ, ਮੈਂ ਸਮੁੰਦਰ-ਘਿਰੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ, ਤੀਰਥ-ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਮੇਰੀ ਆਪਣੀ ਵਿਵੇਕ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸੰਸਾਰਿਕ ਮੋਹ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਹੜ੍ਹ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਨੂੰ ਵਹਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਅਕਲ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਮਨ ਫਿਰ ਇਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗਿਆ, ਭੋਗਾਂ ਦੇ ਰਸ ਤੋਂ ਰੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਸੰਸਾਰਿਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਆਖਰ ਖੁਸ਼ੀ ਕੀ ਹੈ? ਲੋਕ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਮਰਨ ਲਈ, ਤੇ ਮਰਦੇ ਹਨ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਣ ਲਈ। ਹਲੇ-ਚਲੇ ਤੇ ਅਡੋਲ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਤੇ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਪਾਪ-ਵਿਚਾਰ ਤੇ ਸੁਖ-ਸਮਰੱਥਾ ਦੇ ਸਰੋਤ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਹਨ। ਅਪਮਾਨ ਦੇ ਲੱਕੜਾਂ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੋੜੇ ਨਹੀਂ, ਮਨ ਦੇ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਿਚਾਰ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਮਨ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ, ਭੋਗ ਦਾ ਵਸਤੂ ਬਣਕੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਮਨ ਖੁਦ ਹੀ ਅਸਲੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ—ਅਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਇੰਨਾ ਭਟਕ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ? ਹਾਏ, ਅਸੀਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਬੇਚਾਰੇ ਹਾਂ, ਅਸਲੀਅਤ ਵਿਚ ਵਿਕੇ ਹੋਏ, ਭਟਕਦੇ ਮਨਾਂ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮ੍ਰਿਗ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸਨਾ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਖੋਜਦੇ ਹਨ। ਸਾਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵਿਕਿਆ ਨਹੀਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਅਸੀਂ ਵਿਕੇ ਹੋਏ ਜਿਹਾ ਖੜੇ ਹਾਂ; ਸੱਚਮੁੱਚ, ਅਸੀਂ ਸਭ ਭਟਕਦੇ ਹਾਂ, ਭਾਵੇਂ ਸੱਚ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ। ਕੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਭੋਗ ਸੱਚਮੁੱਚ ਇੰਨੇ ਵਿਰਲੇ ਹਨ? ਅਸੀਂ ਵਿਅਰਥ, ਭਟਕਣ ਵਿਚ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਪੱਕੇ ਧਾਰਨਾ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਅਣਜਾਣ ਰਹਿ ਕੇ, ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਅਰਥ ਗਵਾ ਲਈ, ਡੂੰਘੀ ਭਟਕਣ ਵਿਚ ਡਿੱਗ ਗਏ, ਨਿਰਮਲ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਾਂਗ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਹੋਏ। ਮੈਨੂੰ ਰਾਜ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ, ਭੋਗਾਂ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ? ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ, ਤੇ ਇਹ ਸਭ ਕੀ ਹੈ ਜੋ ਹੋਇਆ? ਜੋ ਝੂਠ ਹੈ, ਉਹ ਝੂਠ ਹੀ ਰਹੇ—ਸੱਚਮੁੱਚ, ਕਿਸ ਨੇ ਕੁਝ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਹੈ? ਇਹ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚ ਕੇ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਂ ਹਰ ਹਾਲਤ ਤੋਂ ਰੁੱਟ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਯਾਤਰੀ ਰੇਤ-ਮਾਰੂ ਤੋਂ ਰੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਆਦਰਨੀਯ, ਦੱਸੋ—ਕਿਹੜਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਹੜਾ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਿਹੜਾ ਵਧਦਾ ਤੇ ਬਦਲਦਾ ਹੈ? ਬੁਢਾਪਾ, ਮੌਤ, ਜਨਮ ਤੇ ਸੁਖ-ਸਮਰੱਥਾ—ਇਹ ਸਭ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਉਂਦੇ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਛਣ-ਭੰਗੀ ਹਾਲਤਾਂ ਨਾਲ, ਅਸੀਂ ਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਘਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਦੇਖੋ, ਕਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਪੁਰਾਣੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਾਂਗ ਹਵਾ ਨਾਲ ਢਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ। ਲੋਕ, ਜਿਵੇਂ ਬੇਹੋਸ਼, ਸਾਸਾਂ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਵਿਅਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਖਾਲੀ ਬਾਂਸ ਦੀ ਵਾਜ਼ ਹਵਾ ਨਾਲ ਵੱਜਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਸ ਸੋਚ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹਾਂ: ਇਹ ਦੁਖ ਕਿਵੇਂ ਖਤਮ ਹੋਵੇ? ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਣਾ ਦਰੱਖਤ, ਜਿਸ ਦੀ ਖੋਹ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਲੱਗੀ ਹੋਵੇ, ਤਿਵੇਂ ਮੈਂ ਅੰਦਰੋਂ ਸੜ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਭਾਵੇਂ ਮੇਰਾ ਹਿਰਦਾ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪਥਰ ਵਾਂਗ ਸੀਲ ਗਿਆ ਹੈ, ਮੈਂ ਰੋਂਦਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਹੰਝੂ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੇਰਾ ਚਿਹਰਾ ਖਾਲੀ, ਮੇਰੇ ਕੰਮ ਵਿਅਰਥ, ਮੇਰੇ ਹੰਝੂ ਸੁੱਕੇ ਤੇ ਭਾਵ ਰਹਿਤ ਹਨ; ਕੇਵਲ ਵਿਵੇਕ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਇਕੱਲੇ ਵਿਚ ਦੇਖਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਸ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਹੋਣ ਤੇ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਖੁਸ਼ਕਿਸਮਤ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਗਰੀਬੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੈ, ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਧਨ, ਜੋ ਵਿਛੋੜੇ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ, ਮਨ ਨੂੰ ਭਟਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਗੁਣ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਜਾਲ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਧਨ, ਜੋ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਨਾਲ ਮੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ; ਪਤਨੀ ਤੇ ਘਰ, ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਡਰਾਉਣੇ ਫੰਦੇ ਵਾਂਗ ਹਨ। ਮੇਰਾ ਮਨ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਕਦੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅਣਗਿਨਤ ਉਲਝਣਾਂ ਤੇ ਨਾਜੁਕ ਕਾਰਣਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲੀ ਹਾਥੀ ਜੰਜੀਰ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਵੇ। ਹਰ ਪਲ, ਹਰ ਸਮੇਂ, ਰਾਤ ਦੀ ਹੰਝੀ ਵਿੱਚ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਚਲਾਕ ਚੋਰ, ਜੋ ਵਿਵੇਕ ਨੂੰ ਲੁੱਟਣ ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ ਹਨ, ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਹਨ; ਦੱਸੋ, ਹੇ ਬੁਧਿਮਾਨੋ, ਅੱਜ ਸਾਡੇ ਵਿਚ ਕੌਣ ਸੱਚਾ ਯੋਧਾ ਹੈ? ਇਹ ਤਕਦੀਰ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮਨੋਰੰਜਨ ਲਈ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਸਿਰਫ ਭਟਕਣ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਦੁਖ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮੀਂਹ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਨਦੀ ਦੇ ਵਹਾਵੇ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਮੰਦਾ ਮਨ ਅੰਦਰੋਂ ਅਣਗਿਨਤ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਬੇਚੈਨ ਲਹਿਰਾਂ ਉਠਦੀਆਂ ਹਨ, ਬੇਅੰਤ ਚਲਾਕੀਆਂ ਤੇ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਨਦੀ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਆਪਣੇ ਵਹਾਵੇ ਨਾਲ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਬੇਕਿਸਮਤ ਮਨ ਕਿਸੇ ਇਕ ਥਾਂ ਟਿਕਦਾ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਉਲਝਣਾਂ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ, ਇਹ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਭੱਜਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਨਾਲ, ਇਹ ਅੰਦਰੋਂ ਤੇਜ਼ ਜਲਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਖਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੀਵੇ ਦੀ ਕਾਲੀ ਰਾਖ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗੁਣ ਤੇ ਪਾਪ ਦੀ ਸਮਝ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਇਹ ਜੋ ਵੀ ਨੇੜੇ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਕੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੂਰਖ ਦਰਬਾਰੀ ਰਾਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਤਬਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਇਹ ਹੋਰ-ਹੋਰ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਦਾ ਵਿਸ਼ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਕੇ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ, ਦੋਸਤ ਤੇ ਅਜਨਬੀ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਠੰਡੀ ਪਾਲਾ, ਨਰਮ ਤੇ ਸੁਭਾਵਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਤਕਦੀਰ ਉਸ ਨੂੰ ਸਖਤ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਂਧੀ ਪਾਲੇ ਨੂੰ ਕਰੜਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਧਿਮਾਨ, ਸ਼ੂਰਾ, ਕ੍ਰਿਤਘਨ, ਸੁਭਾਵਕ ਤੇ ਨਰਮ—ਇਹ ਸਭ, ਜਿਵੇਂ ਹੀਰੇ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਗੰਦੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਕਦੀਰ ਨਾਲ ਦਾਗੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤਕਦੀਰ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਲਿਆਉਂਦੀ; ਇਹ ਸਿਰਫ ਦੁਖ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਚੁਪ-ਚਾਪ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ ਮੌਤ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਕਿਸਮ ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਵਿਰਲੇ ਹਨ: ਇੱਕ ਜੋ ਧਨੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਜਨਮ ਲਈ ਨਫ਼ਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਇੱਕ ਜੋ ਸ਼ੂਰਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਗਰੂਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤੇ ਇੱਕ ਜੋ ਨਿਰਪੱਖ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਉਲਝਣ, ਦੁਖ ਤੇ ਵਿਵੇਕ ਨੂੰ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਸਾਹਮਣੇ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।