ਇਥੋਂ ਅੱਗੇ ਹੋਰ ਕਿਹੜਾ ਰਾਹ ਹੈ? ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਹੈ? ਅੱਗੇ ਜਿਹੜਾ ਉਤਾਰ ਆਉਣਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇਗਾ? ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਦੇਵੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਛਿਲਕਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਹੀਰੇ ਦੀ ਧੂੜ ਵਰਗੀਆਂ ਕਣਿਕਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਛਿਲਕੇ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਉਹ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਵਾਂਗ ਘਣੇ, ਗੋਲ ਪਹਾੜੀ ਕੰਧ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਸਨ। ਬਿਲਕੁਲ ਕਿਸੇ ਜਤਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਉਹ ਇਸ ਛਿਲਕੇ ਵਿਚੋਂ ਅਜਿਹਾ ਲੰਘ ਗਏ ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦੇ ਹੋਣ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਪੱਕੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਸਥਾਪਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੀਰੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰੋਧਕ ਗਤੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਅਵਿਰੋਧ ਗਿਆਨ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਆਵਰਨ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਚਮਕਦਾਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਪਾਣੀ ਦਾ ਤੱਤ ਸਥਾਪਤ ਹੈ, ਜੋ ਦੱਸ ਗੁਣਾ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗਿਰੀ ਹੋਈ ਗਿਰੀ ਦੀ ਗਿਰੀ ਵਿਚ ਦਾਣਾ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅੱਗ ਦਾ ਤੱਤ ਵੀ ਦੱਸ ਗੁਣਾ ਵੱਡਾ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਹਵਾ ਦੱਸ ਗੁਣਾ ਵੱਡੀ; ਫਿਰ ਆਕਾਸ਼ ਦੱਸ ਗੁਣਾ ਵੱਡਾ; ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਮ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ। ਉਸ ਪਰਮ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ, ਨਾ ਮੱਧ ਹੈ, ਨਾ ਆਰੰਭ, ਨਾ ਅੰਤ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬੰਜਣੀ ਔਰਤ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਆਰੰਭ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਭਰਮ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਆਰੰਭ, ਅੰਤ ਤੇ ਮੱਧ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਪਰਮ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਜਾਂ ਗਰੁੜ-ਧਾਰੀ ਕੋਈ ਉਸ ਵਿਚ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਣ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਹਵਾ ਵੀ ਇਕਾਗ੍ਰ ਗਤੀ ਨਾਲ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਥੇ, ਧਰਤੀ, ਪਾਣੀ, ਅੱਗ, ਹਵਾ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼—ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਦੱਸ-ਗੁਣਾ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਿਛਲੇ ਤੱਤ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਉੱਚੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਨੇ ਪਰਮ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਅਮਾਪ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਉਸ ਵਿਚ ਐਸਾ ਵੇਖਿਆ ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਰੇਸ਼ਾ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਅੰਡਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਝਲਮਲਾਉਂਦੀਆਂ ਛਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵੇਖੀਆਂ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਧੂੜ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਪਰਮ ਸ਼ੂਨਤਾ ਦੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਨ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਰਸ ਤੋਂ ਬਣੀਆਂ ਬੁੱਲਬੁਲੀਆਂ ਅਤੇ ਝੁੰਡ ਉੱਠਦੇ ਵੇਖੇ। ਕੁਝ ਬੁੱਲਬੁਲੀਆਂ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਕੁਝ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਕੁਝ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਆਪਣੀ ਹੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਇੱਕ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ ਉੱਠਦੀ ਹੈ, ਓਥੇ ਤੇ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਆਕਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਉਥੇ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਉੱਪਰ ਹੈ, ਨਾ ਹੇਠਾਂ, ਨਾ ਆਉਣਾ ਹੈ, ਨਾ ਜਾਣਾ; ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰਾ ਅਵਸਥਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਾਡੀ ਆਪਣੀ ਸਰੀਰ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਹੈ। ਉਥੇ ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਠਦੀ ਤੇ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਉੱਠਦੀ ਹੈ; ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ, ਇਹ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਬਚਿਆਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਜਾਲ ਵਾਂਗ। ਉਸ ਚਮਕਦਾਰ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਿਮਣ, ਹੇਠਾਂ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉੱਪਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਾਰਲੀ ਕਿੱਧਰ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਦ ਇਥੇ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਥਾਂ ਨਹੀਂ? ਇਥੇ, ਇਸ ਅਥਾਹ, ਅਮਾਪ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਅੰਡੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਆਵਰਨਾਂ ਸਮੇਤ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਛੋਟੀਆਂ ਬੁੱਲਬੁਲੀਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਪਦਾਰਥ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਖੁਦਮੁਖਤਾਰ ਨਹੀਂ ਹਨ; ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਅੰਡੇ ਦਾ ਧਰਤੀ ਹਿੱਸਾ 'ਹੇਠਾਂ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਖਾਲੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਗੋਲ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਡਲੇ 'ਤੇ ਚੁੰਟੀਆਂ ਫਿਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਦੱਸ ਦਿਸਾਵਾਂ—ਹੇਠਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਹਨ, ਉੱਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਿੱਠ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਲਈ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਦੀ ਧਰਤੀ ਰੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਚਿਟੀਆਂ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਦੀ ਜਾਲੀ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਨਿਰਮਲ ਆਕਾਸ਼ ਸੂਰਜ, ਚੰਦ, ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਘੇਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਆਪਣੇ ਪਿੰਡਾਂ, ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਸਮੇਤ, ਮਾਰੂ ਤੱਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਅਦਮਿ-ਘਟਣ ਵਾਲੇ ਆਵਰਨ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੱਕੀ ਹਰੜ ਦਾ ਫਲ ਆਪਣੀ ਛਿਲਕ ਨਾਲ। ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਵਿਂਧਿਆ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਪਰਮ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਵਹਿ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ; ਉਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ; ਉਹ ਸਦਾ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਕਣ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਉਸ ਪਰਮ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਵਿੱਚ, ਸੰਸਾਰਾਂ ਨਾਂ ਲਹਿਰਾਂ ਉੱਠਦੀਆਂ ਤੇ ਡਿੱਗਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਲਹਿਰਾਂ ਅੰਦਰੋਂ ਖਾਲੀ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਰੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਰਾਤ ਹੋਵੇ; ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ, ਉਹ ਖਾਲੀਪਨ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਲਈ, ਚੱਕਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਅੰਦਰੋਂ ਗੂੰਜਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਉੱਠਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਹੋਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਾ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਹੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹਨ। ਕੁਝ ਹੋਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਬਿਲਕੁਲ ਆਰੰਭ 'ਤੇ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਉੱਠਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨਵੀਂ ਕੋਪਲ ਭਿੱਜੀ ਹੋਈ ਬੀਜ ਦੀ ਥੈਲੀ ਵਿੱਚ ਉੱਗਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਹਾ-ਲਯਾ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਜੀਵ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਛਿਟਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਪਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਿਘਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਗਿਰੀ ਹੋਈ ਓਸ ਦੀ ਬੂੰਦ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ। ਕੁਝ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਨਿਯਤ ਲੋਕ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਉਹ ਇੱਕ ਯੁਗ ਤੱਕ ਡਿੱਗਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਵਿਘਟਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈ ਲੈਂਦੇ, ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਿਰਫ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਆਕਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਜੀਵ ਬਿਲਕੁਲ ਅਡੋਲ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਟਕਦੀ ਰੋਈ ਦੀ ਗੇਂਦ; ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਹਵਾ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਉੱਠਦੀ ਹੈ। ਵੈਦਿਕ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ, ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਵੱਖਰਾ ਮਾਰਗ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਕੁਝ ਲਈ ਆਰੰਭ ਲੰਮਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅਸਤਿਤਵ ਦੀ ਕ੍ਰਮਬੱਧਤਾ ਵੱਖਰੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਜੀਵ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿਕ ਹਨ, ਕੁਝ ਵਿਸ਼ਨੂ ਆਦਿ ਰਚਨਹਾਰ ਹਨ; ਕੁਝ ਪ੍ਰਜਾ-ਪਤੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਐਸੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਪ੍ਰਭੂ ਨਹੀਂ। ਕੁਝ ਅਸ਼ਚਰਜਕਾਰੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਹਨ, ਕੁਝ ਪਸ਼ੂ-ਆਕਾਰ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਨ; ਕੁਝ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਪਾਣੀ ਹੈ, ਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ। ਕੁਝ ਪੱਥਰ ਤੇ ਧਾਤੂ ਦੇ ਗੋਲੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਕੀੜਿਆਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਹਨ; ਕੁਝ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵ-ਸਰੂਪ ਹਨ, ਕੁਝ ਅੱਧੇ ਮਨੁੱਖੀ ਹਨ। ਕੁਝ ਸਦਾ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਘਿਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਐਸੇ ਹੀ ਜੀਵ ਵਸਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਮੱਖੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਜੀਰ ਦੇ ਫਲਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਾਲੇ। ਕੁਝ ਜੀਵ ਸਦਾ ਅੰਦਰੋਂ ਖਾਲੀ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੂਲਤਾ ਖਾਮੋਸ਼ ਖਾਲੀਪਨ ਤੋਂ ਉੱਠਦੀ ਹੈ; ਹੋਰ, ਜੋ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਅਜੇਹੇ ਖਾਲੀਪਨ ਦਾ ਵੀ ਭਾਵ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਪਹਾੜ ਚੁੱਪ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਐਸਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਖੇਤਰ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਾਣ ਦਾਤਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ।