ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਮੰਡਪ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ, ਜਿਸਨੂੰ ਫੁੱਲਦਾਰ ਲਤਾਵਾਂ ਨੇ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਖਿੜਕੀਆਂ ਉੱਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀਆਂ ਟਹਿਣੀਆਂ ਛਾਂ ਪਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਮੇਰੇ ਸਵਾਮੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਕਾਰ ਜੀਵੰਤ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਕਣ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਜੋ ਚਾਰ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੜੀ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ ਸੀ—“ਕਾਸ਼, ਮੈਂ ਜਲਦੀ ਰਾਜਾ ਬਣ ਜਾਵਾਂ।” ਹੇ ਸਰਵੋਚਾ ਦੇਵੀ, ਕੇਵਲ ਅੱਠ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਇੱਛਾ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਹ ਰਾਜ ਪਾ ਲਿਆ ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਮਿਲਦਾ। ਇੱਥੇ ਹੀ, ਮੇਰੇ ਪਤੀ, ਰਾਜੇ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਸੱਤ, ਮੇਰੇ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਯ ਤੌਰ ਤੇ ਰਹੀ—ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਸੁਗੰਧ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹੀ, ਅੰਗੂਠੇ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਰਾਜ ਸਥਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ—ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ—ਪਰ ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਦਾ ਰਾਜ ਦਸ ਮਿਲੀਅਨ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਫੈਲ ਗਿਆ। ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਆਪ ਆਕਾਸ਼ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਦਾ ਰਾਜ ਵੀ ਆਕਾਸ਼ ਹੀ ਹੈ, ਹੇ ਦੇਵੀ! ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਰਾਜ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿਸਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਮਾਇਆ ਕਿੰਨੀ ਅਚੰਭੇ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ! ਹੇ ਦੇਵੀ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਕੋਲ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ; ਆਓ, ਅਸੀਂ ਉਥੇ ਚੱਲੀਏ—ਜੋ ਨਿਸ਼ਚਲ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕਿਹੜਾ ਫਾਸਲਾ? ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਈ; ਫਿਰ ਦੋਵੇਂ, ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ, ਤਲਵਾਰ ਵਰਗੇ ਕਾਲੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਡ ਗਈਆਂ। ਆਕਾਸ਼ ਕਾਜਲ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਨਾਲ ਚੀਰਿਆ ਹੋਇਆ ਜਿਹਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਇੱਕ ਮਧੁਰ, ਇਕੱਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਸੁੰਦਰ, ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਰਗਾ, ਭੋਰੇ ਦੀ ਪਿੱਠ ਵਾਂਗ ਨਿਰਮਲ ਚਮਕ ਨਾਲ। ਉਹ ਬਾਦਲਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋਈਆਂ, ਫਿਰ ਹਵਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਵੀ, ਫਿਰ ਸੂਰਜ ਦੇ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਲੰਘਦੀਆਂ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀਆਂ। ਉਹ ਧ੍ਰੂਵ ਤਾਰੇ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋਈਆਂ, ਸਾਧਿਆਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਪਾਰ, ਫਿਰ ਸਿੱਧਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਤੋਂ, ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀਆਂ, ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਗਈਆਂ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਲੋਕ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਤੁਸ਼ਿਤਾ ਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਗਾਵਾਂ ਦੇ ਲੋਕ, ਸ਼ਿਵ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਿਤਰ ਲੋਕ ਤੋਂ ਵੀ ਪਾਰ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਉਹ ਦੇਹ-ਰਹਿਤ ਦੂਰਲੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਪਾਰ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਕੁਝ ਰੁਕਾਵਟ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਈ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਦੇਖਿਆ, ਜਿੱਥੋਂ ਆਈ ਸੀ, ਤਦ ਤੱਕ ਹੇਠਾਂ ਕੁਝ ਵੀ—ਨਾ ਚੰਦ, ਨਾ ਸੂਰਜ, ਨਾ ਤਾਰੇ—ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਗੂੜ੍ਹ, ਅਡੋਲ ਹਨੇਰਾ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਖੋਖਲੇ ਪਾਸਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਇੱਕ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪੇਟ ਵਾਂਗ, ਜਾਂ ਪਹਾੜ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਾਂਗ। "ਹੇ ਦੇਵੀ, ਦੱਸੋ, ਸੂਰਜ ਆਦਿਕ ਦੀ ਚਮਕ ਹੇਠਾਂ ਕਿੱਥੇ ਗਈ? ਇਹ ਹਨੇਰਾ, ਜੋ ਪੱਥਰ ਦੇ ਪੇਟ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਤੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਫੜਨਯੋਗ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਆ ਗਿਆ?" "ਤੂੰ ਇੱਥੇ, ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਇਸ ਪੱਥ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਹੈਂ; ਇੱਥੋਂ ਸੂਰਜ ਆਦਿਕ ਦੀਆਂ ਚਮਕਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀਆਂ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਕਿਉਂਕੀਆਂ, ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨੇਰੇ ਕੁਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੇਖੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਥੋਂ ਹੇਠਾਂ ਸੂਰਜ ਵੀ ਪਿੱਛੋਂ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ। ਅਸੀਂ ਇੰਨੇ ਦੂਰ ਆ ਗਏ ਹਾਂ ਕਿ ਹੇਠਾਂ ਸੂਰਜ ਵੀ ਇਕ ਨਿੱਕੀ ਬੂੰਦ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਬਿਲਕੁਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ। ਇੱਥੋਂ ਅੱਗੇ ਹੋਰ ਕਿਹੜਾ ਰਸਤਾ ਹੈ, ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ? ਤੇ ਉਤਰਨ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇਗੀ? ਦੱਸੋ, ਹੇ ਦੇਵੀ।" "ਇਸ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਛਿਲਕਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੋਂ 'ਹੀਰੇ ਦੀ ਧੂੜ' ਆਦਿਕ ਕਣ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।" ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੇ ਛਿਲਕੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈਆਂ, ਪਹਾੜ ਦੀ ਗੋਲ, ਗਾੜ੍ਹੀ ਕੰਧ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦੀਆਂ। ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਯਤਨ ਦੇ, ਉਹ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਲੰਘ ਗਈਆਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੀਰੇ ਦੀ ਚਾਲ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ, ਵਿਘਨ ਰਹਿਤ ਗਿਆਨ ਨਾਲ, ਉਸਨੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਆਵਰਨ ਤੋਂ ਪਾਰ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਚਮਕਦਾਰ ਖੇਤਰ ਵੇਖੇ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸਨ। ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਤੋਂ ਬਾਹਰ, ਪਾਣੀ ਦਾ ਤੱਤ ਸਥਾਪਤ ਹੈ, ਜੋ ਦਸ ਗੁਣਾ ਵਧਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਛਿਲਕਾ ਗਿਰੀ ਨੂੰ ਘੇਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਅੱਗ ਦਾ ਤੱਤ ਦਸ ਗੁਣਾ ਵਧਾ, ਉਸ ਤੋਂ ਹਵਾ ਦਸ ਗੁਣਾ ਵਧਾ, ਫਿਰ ਆਕਾਸ਼ ਦਸ ਗੁਣਾ ਵਧਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਮ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ। ਉਸ ਪਰਮ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਮੱਧ, ਨਾ ਆਰੰਭ, ਨਾ ਅੰਤ—ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਬਾਂਝ ਮਹਿਲਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ। ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ, ਸ਼ਾਂਤ, ਆਦਿ ਰਹਿਤ, ਭ੍ਰਮ ਰਹਿਤ, ਅੰਤ, ਆਰੰਭ ਤੇ ਮੱਧ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਵਿਅਪਕ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜੇ, ਪਰਮ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਜਾਂ ਗਰੁੜ-ਧਾਰੀ ਉੱਥੇ ਚੜ੍ਹ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਧਿਆਨ-ਸਮਾਧੀ ਨਾਲ, ਉਹ ਪਰਮ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਹਵਾ ਵੀ ਇਕਾਗ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਧਰਤੀ, ਪਾਣੀ, ਅੱਗ, ਹਵਾ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਆਕਾਸ਼ ਵੀ, ਹਰ ਇੱਕ ਪਿਛਲੇ ਤੱਤ ਤੋਂ ਦਸ ਗੁਣਾ ਵਧਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਹੇਠਲੇ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸਨੇ ਪਰਮ ਆਕਾਸ਼ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਅਣਮਾਪ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਣ ਵਾਂਗ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ। ਉਸਨੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਓਟ ਵਾਲੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ, ਅਣਗਿਣਤ, ਬ੍ਰਹਮੰਡਾਂ ਵਿੱਚ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਧੂੜ ਦੇ ਕਣਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀਆਂ ਵੇਖੀਆਂ। ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਕਾਸ਼-ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ, ਪਰਮ ਸ਼ੂਨਤਾ ਦੇ ਜਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਬੁਲਬੁਲੇ ਤੇ ਗੁੱਛੇ ਵੇਖੇ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਚੇਤਨ-ਰਸ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਕੁਝ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗ ਰਹੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹ ਰਹੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਪਾਸੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਅਪਣੀ ਸੂਝ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਵੀ, ਹਰ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਾ ਉੱਭਰਦੀ ਹੈ, ਓਥੇ ਤੇ ਓਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਉੱਥੇ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਉੱਤੇ, ਨਾ ਹੇਠਾਂ, ਨਾ ਆਉਣਾ, ਨਾ ਜਾਣਾ—ਇਹ ਪੂਰਨ ਵੱਖਰਾ ਅਵਸਥਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਹੈ। ਉੱਥੇ, ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨਾਲ ਵਾਰ ਵਾਰ ਉੱਭਰਦੀ ਹੈ; ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ, ਉਹ ਥਮ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਕਲਪਿਤ ਜਾਲ ਵਾਂਗ। ਉੱਥੇ ਹੇਠਾਂ ਕੀ, ਉੱਤੇ ਕੀ, ਪਾਰਲੇ ਪਾਸੇ ਕੀ, ਇਸ ਚਮਕਦਾਰ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ? ਦੱਸੋ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਜੇ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਥਿਤੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਅੰਤ-ਰਹਿਤ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੇ ਅੰਡੇ, ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਆਵਰਣਾਂ ਸਮੇਤ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਿੱਕੇ ਬੁਲਬੁਲਿਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ।