ਇਹ ਮੇਰਾ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਸ਼ਰਮਾ ਹੈ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ ਰੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੇਰੀ ਗਾਂ, ਜੋ ਚਰਾਗਾਹ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੀ ਫਿਰਦੀ ਸੀ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦੁੱਧ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ। ਘਰ ਵਿੱਚ, ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸਾੜਨ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਸੁੱਕਾ ਤੇ ਖਾਰ ਵਾਲੀ ਧੂੜ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਸਰੀਰ, ਜਿਸਨੂੰ ‘ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਵਾਲਾ’ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਭਾਰੀ ਤੇ ਠੋਸ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਰਸੋਈਘਰ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਤਿੱਖੇ ਤੋਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਬੇਲਾਂ ਲਪਟੀ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਿਆਸ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ, ਉਹ ਵੀ ਮੇਰਾ ਹੀ ਹੈ। ਰਸੋਈ ਦਾ ਇਹ ਹਿੱਸਾ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੂਜੇ ਸਰੀਰ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਇਹ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਰੋਣ ਕਰਕੇ ਲਾਲ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਬੰਧਨ ਵਾਂਗ ਜਾਪਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਰੁਦਰਾਖ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਪਾਈ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਅੱਗ ਲਈ ਲੱਕੜ ਲਿਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਪੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਟੱਕਰਾਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਉੱਚੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਬੇਲਾਂ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਛੂਹ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਝਾਗ ਦੇ ਛਿਟੇ, ਹਿਲਦੀਆਂ ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਪੱਟੀਆਂ, ਅਤੇ ਪੱਥਰਾਂ, ਫਲਾਂ ਤੇ ਸਿੱਪੀਆਂ ਦੀ ਟੱਕਰ ਨਾਲ ਝਾਗ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਦੁਪਹਿਰ ਦੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਰਨਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਲੇ ਵਾਂਗ, ਇਸ ਨੂੰ ਚਮਕਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਦੀ ਲਾਈਨ ਹੈ, ਜੋ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਲਈ ਉਤਾਵਲੇ ਹਨ। ਕਿੰਸ਼ੁਕ ਦੇ ਖਿੜੇ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਦੀ ਲਾਲੀ ਮੋਤੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ, ਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਖਿੜੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰ, ਜਿਵੇਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਫੱਟ ਪਏ ਹੋਣ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਬੱਚੇ, ਜਿਹੜੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਫਲ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਪਿੰਡ ਦੀ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀਆਂ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਘੁੰਮਣੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਏ ਵਹਿ ਰਹੇ ਹਨ। ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਜਿਹੜੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਧੋਏ ਹੋਏ ਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੋਟੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਦੀ ਘਣ ਛਾਂ ਹੇਠ ਠੰਢੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਇੱਕ ਘਰ ਦੀ ਛਤਰੀ ਵਰਗੀ ਥਾਂ ਹੈ, ਜੋ ਖਿੜੀਆਂ ਬੇਲਾਂ ਨਾਲ ਸੁੰਦਰ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਹਦੇ ਵਿੰਡੋਆਂ ਉੱਤੇ ਡਾਲੀਆਂ ਦੀ ਛਾਂ ਹੈ। ਇਥੇ ਮੇਰੇ ਪਤੀ, ਜੋ ਧਾਤੂ ਦੇ ਇਕ ਰੇਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਸੂਖਮ ਆਕਾਰ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਵੱਸਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਚਾਰ ਸਮੁੰਦਰ ਘੇਰੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਹਨੇ ਬੜੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਚਾਹਿਆ ਸੀ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਬਲਵਾਨ ਇੱਛਾ ਸੀ ਕਿ “ਮੈਂ ਜਲਦੀ ਰਾਜਾ ਬਣ ਜਾਵਾਂ।” ਹੇ ਪਰਮ ਮਾਤਾ! ਸਿਰਫ਼ ਅੱਠ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ, ਉਹਨੂੰ ਉਹ ਰਾਜ ਮਿਲ ਗਿਆ, ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਲੱਗਣ ਉੱਤੇ ਮਿਲਦਾ। ਇਥੇ, ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣ ਤੱਤ, ਜੋ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਮੇਰੇ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਰਿਹਾ—ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਸੁਗੰਧ ਹਵਾ ਵਿੱਚ। ਇਥੇ ਹੀ, ਅੰਗੂਠੇ ਦੇ ਪਰਮਾਣੇ ਜਿੱਥੇ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਜ ਵੀ ਥਾਪਿਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਦਾ ਰਾਜ ਦਸ ਮਿਲੀਅਨ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਫੈਲ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਹੀ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਦਾ ਰਾਜ ਵੀ ਆਕਾਸ਼ ਹੀ ਹੈ, ਹੇ ਮਾਤਾ! ਪਰ ਇਹ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿਸਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਮਾਇਆ ਕਿੰਨੀ ਅਜੀਬ ਹੈ! ਹੇ ਦੇਵੀ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਕੋਲ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ, ਆਓ, ਅਸੀਂ ਉੱਥੇ ਚੱਲੀਏ—ਜੋ ਨਿਸਚਲ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਦੂਰੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਉਸ ਛਤਰੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਈ; ਫਿਰ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲ ਕੇ, ਕਾਲੀ ਤਲਵਾਰ ਵਾਂਗ ਅੰਨ੍ਹੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ ਉੱਡ ਗਈਆਂ। ਆਕਾਸ਼, ਜਿਵੇਂ ਕਾਜਲ ਦੇ ਡੇਲੇ ਨਾਲ ਚੀਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਇੱਕ ਹੀ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਮਰਿਆਦਾ ਨਾਲ ਸੋਹਣਾ ਸੀ, ਨਾਰਾਏਣ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਾਂਗ, ਭੌਂਰੇ ਦੀ ਪਿੱਠ ਵਰਗੀ ਨਿਰਮਲ ਚਮਕ ਨਾਲ। ਉਹ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਫਿਰ ਹਵਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਰ ਕਰ ਗਈਆਂ, ਸੂਰਜ ਦੇ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਲੰਘਦੀਆਂ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਈਆਂ। ਉੱਤਰੀ ਰਸਤੇ, ਧ੍ਰੁਵ ਤਾਰੇ ਦੇ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਪਾਰ, ਸਾਧਿਆ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਪਾਰ, ਸਿੱਧਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਤੋਂ ਉੱਤੇ, ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਪਾਰ, ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਸਵਰਗ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਈਆਂ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਲੋਕ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਭਾਗ ਅਤੇ ਤੁਸ਼ਿਤਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਈਆਂ, ਗੌਲੋਕ, ਸ਼ਿਵ ਲੋਕ, ਅਤੇ ਪਿਤਰ ਲੋਕ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਬੇਸਰੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਦੂਰ, ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਅੱਗੇ ਵਧੀਆਂ, ਪਰ ਕੁਝ ਰੁਕਾਵਟ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਈ। ਫਿਰ ਉਹ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਦੇਖਣ ਲੱਗੀਆਂ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿੰਨਾ ਆਕਾਸ਼ ਪਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ—ਹੇਠਾਂ ਹੁਣ ਨਾ ਚੰਦ, ਨਾ ਸੂਰਜ, ਨਾ ਤਾਰੇ, ਕੁਝ ਵੀ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਡੂੰਘੀ, ਅਡੋਲ, ਅੰਨ੍ਹੇਰੇ ਨਾਲ ਭਰੀ ਖ਼ਲਾਈ ਦੇਖੀ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਪੇਟ ਜਾਂ ਪਹਾੜ ਦਾ ਅੰਦਰਲਾ ਹਿੱਸਾ। “ਹੇ ਦੇਵੀ, ਦੱਸੋ, ਹੇਠਾਂ ਸੂਰਜ ਆਦਿ ਦੀ ਚਮਕ ਕਿੱਥੇ ਗਈ? ਇਹ ਅੰਨ੍ਹੇਰਾ, ਜੋ ਪੱਥਰ ਦੇ ਪੇਟ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਤੇ ਮੋਟਾ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਆ ਗਿਆ?” “ਤੁਸੀਂ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਇਸ ਮਾਰਗ ਤੱਕ ਆ ਗਈ ਹੋ; ਇਥੇ ਸੂਰਜ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਚਮਕਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ।” “ਜਿਵੇਂ ਡੂੰਘੇ, ਅੰਨ੍ਹੇਰੇ ਖੂਹ ਦੇ ਥੱਲੇ ਤੋਂ ਜੁਗਨੂ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ, ਇਥੋਂ ਹੇਠਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਸੂਰਜ ਪਿੱਛੋਂ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ।” “ਅਸੀਂ ਇੰਨੀ ਦੂਰ ਆ ਗਏ ਹਾਂ ਕਿ ਹੇਠਾਂ ਸੂਰਜ ਵੀ ਇਕ ਬਿੰਦੀ ਵਰਗਾ, ਨਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।” “ਹੁਣ ਇਥੋਂ ਅੱਗੇ ਹੋਰ ਕਿਹੜਾ ਰਸਤਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਹੈ? ਅੱਗੇ ਉਤਰਨਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇਗਾ? ਦੱਸੋ, ਹੇ ਦੇਵੀ।” “ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਛਿਲਕਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ‘ਹੀਰੇ ਦੀ ਧੂੜ’ ਆਦਿ ਕਣ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੀਆਂ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੇ ਛਿਲਕੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਭੌਰੇ ਪਹਾੜ ਦੇ ਗੋਲ, ਘਣੇ ਕੰਧ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ। ਬਿਲਕੁਲ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ, ਉਹ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਇਉਂ ਲੰਘ ਗਈਆਂ ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ—ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਨਿਸਚਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਹੀਰੇ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਨਹੀਂ। ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਰੁਕਾਵਟ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਆਵਰਨ ਤੋਂ ਪਾਰ, ਬਹੁਤ ਚਮਕਦਾਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੇ ਪਾਰ, ਪਾਣੀ ਦਾ ਤੱਤ ਸਥਾਪਤ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਤੋਂ ਦਸ ਗੁਣਾ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਛਿਲਕਾ ਗਿਰੀ ਨੂੰ ਘੇਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਅੱਗ ਦਾ ਤੱਤ ਦਸ ਗੁਣਾ ਵੱਡਾ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ, ਹਵਾ ਦਸ ਗੁਣਾ ਵੱਡੀ; ਫਿਰ, ਆਕਾਸ਼ ਦਸ ਗੁਣਾ ਵੱਡਾ; ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਾਰ, ਪਰਮ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ। ਉਸ ਪਰਮ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਮੱਧ, ਨਾ ਆਰੰਭ, ਨਾ ਅੰਤ—ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਬੰਜਣੀ ਔਰਤ ਦੇ ਪੁੱਤ ਦੀ ਕਹਾਣੀ। ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ, ਸ਼ਾਂਤ, ਆਦਿ ਰਹਿਤ, ਭ੍ਰਮ ਰਹਿਤ, ਆਰੰਭ, ਅੰਤ ਤੇ ਮੱਧ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜੇ, ਪਰਮ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਮਾਲਕ ਜਾਂ ਗਰੁੜ-ਧਾਰੀ ਉਥੇ ਚੜ੍ਹ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਹਵਾ ਵੀ ਇਕਾਗ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।