ਇੱਕ ਔਰਤ ਸੀ, ਜਿਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸਿਰਫ਼ ਘਰੇਲੂ ਕੰਮਾਂ ‘ਚ ਹੀ ਲੱਗੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਹਰ ਵੇਲੇ ਗੋਬਰ ਤੇ ਲੱਕੜ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਘਰ ਦਾ ਚੁੱਲ੍ਹਾ ਚਲਦਾ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਜਗ੍ਹਾ-ਜਗ੍ਹਾ ਭਾਰੀ ਭਾਰ ਚੁੱਕਣ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਨ, ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਕ ਪੁਰਾਣੀ, ਫਿੱਕੀ ਕੰਬਲ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਆਰਾਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਸੀ—ਕਦੇ ਆਪਣੇ ਕੰਨ, ਵਾਲਾਂ ਜਾਂ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੀੜੇ ਕੱਢ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ, ਕਦੇ ਘਰ ਲਈ ਜੰਗਲੀ ਸਾਗ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਤੁਰ ਪੈਂਦੀ। ਉਸਦੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਘਰ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ‘ਚ ਹੀ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ। ਉਹ ਨੀਲੇ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਜਾ ਕੇ, ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀ ਘਾਹ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਖਿਲਾਉਂਦੀ, ਤੇ ਹਰ ਵੇਲੇ ਘਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਚੰਦਨ ਦੀ ਲਕੀਰ ਲਾਉਂਦੀ। ਉਹ ਘਰ ਦੇ ਨੌਕਰਾਂ ਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬੋਲਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਰਹਿੰਦੀ, ਤੇ ਨਿਯਮਾਂ ਤੇ ਹੱਦਾਂ ਦੀ ਪੱਕੀ ਪਾਲਣ ਕਰਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਕੰਢਾ ਰੋਕਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਕੰਨ ‘ਚ ਪੁਰਾਣਾ, ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗਾ ਰੰਗ ਵਾਲਾ ਬਾਲਾ ਲਟਕਦਾ ਸੀ, ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਤੇ ਥਕਾਵਟ ਦੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਚੁਪ-ਚਾਪ ਝੱਲ ਰਹੀ ਸੀ—ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਨੌਕਰ, ਜੋ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਕਠਿਨਾਈ ਤੇ ਡਰ ਵਿਚ ਜੀਉਂਦਾ ਆਇਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਹ ਪਹਾੜੀ ਪਿੰਡ ਦੀ ਖੋਹ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦੀ ਰਹੀ। ਫਿਰ ਅਚਾਨਕ, ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਵੈੰ ਸਰਸਵਤੀ ਮਾਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਔਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਬਾਗ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਸੀ, ਤੇ ਇੱਕ ਖਿੜਦਾ ਹੋਇਆ ਮੰਡਪ, ਜਿਵੇਂ ਬਾਗ ਦਾ ਘੇਰਾ ਹੋਵੇ, ਉਸਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ, “ਇਹ ਕਮਲਾਂ ਵਾਲੀ ਝੀਲ ਦਾ ਕੰਢਾ, ਜਿੱਥੇ ਦਰੱਖਤ ਤੇ ਹਰੀ ਘਾਹ ਪਈ ਹੈ, ਇਹ ਵੀ ਮੇਰਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਰਨਿਕਾ ਜਿਸਦੇ ਪੱਤੇ ਖਾਧੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਇਹ ਵੀ ਮੇਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਗਰੀਬ, ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਵੰਝੀ ਹੋਈ ਤੇ ਥੱਕੀ ਹੋਈ, ਅੱਜ ਅੱਠਵੇਂ ਦਿਨ ਵੀ ਰੋ ਰਹੀ ਹੈ—ਇਹ ਵੀ ਮੇਰੀ ਹੀ ਹੈ।” ਉਹ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦੀ, “ਇਥੇ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮੈਂ ਬੋਲਿਆ, ਵੱਸਿਆ, ਰਹਿਆ, ਇਥੇ ਹੀ ਸੁੱਤਿਆ, ਸਮਾਂ ਗੁਜ਼ਾਰਿਆ, ਦਿਤਾ ਤੇ ਲਿਆ। ਮੇਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਂ ਸ਼ਰਮਾ ਹੈ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਰੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਗਾਂ, ਜੋ ਚਰਾਗਾਹ ਵਿੱਚ ਚਰਦੀ ਹੈ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦੁੱਧ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ। ਘਰ ਵਿੱਚ, ਸੁਕਾ ਤੇ ਖਾਰ ਵਾਲੀ ਧੂੜ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ ਪਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ‘ਪੰਜ ਭੌਤਿਕ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਭਾਰੀ ਤੇ ਗੂੜ੍ਹਾ।” “ਇਹ ਮੇਰਾ ਰਸੋਈ ਘਰ, ਜਿਸਨੂੰ ਕੱੜ੍ਹੀ ਹੋਈ ਤੋਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਬੇਲਾਂ ਘੇਰੇ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਘੇਰਿਆ ਹੋਵੇ, ਮੇਰਾ ਹੀ ਹੈ। ਰਸੋਈ ਦਾ ਇਹ ਸਥਾਨ, ਮੇਰੇ ਦੂਜੇ ਸਰੀਰ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਇਹ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਰੋਣ ਕਰਕੇ ਲਾਲ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਬੰਧਨ ਹਨ। ਜੋ ਰੁਦਰਾਕਸ਼ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅੱਗ ਲਈ ਲੱਕੜ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ।” ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ, ਪੱਥਰਾਂ ਤੇ ਸੀਪੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਟੱਕਰਾਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਉੱਚੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਬੇਲਾਂ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਛੂਹਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਛਿੜਕਾਅ ਤੇ ਝੂਮਦੀਆਂ ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਪੱਟੀਆਂ, ਫਲਾਂ ਤੇ ਸੀਪੀਆਂ ਦੀ ਟੱਕਰ ਨਾਲ ਬਣੀ ਝੱਗ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਦੁਪਹਿਰ ਦੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਚਮਕਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਦਰੱਖਤ ਖਿੜਦੇ ਗੁੱਛੇ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹਨ। ਬਾਗ ਕਿੰਸ਼ੁਕ ਦੇ ਖਿੜਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀ ਲਾਲੀ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਫੱਟਦੇ ਹੋਏ ਲੱਗਦੇ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਬੱਚੇ, ਜਿਹੜੇ ਫਲ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੇ ਹੋਏ, ਪਿੰਡ ਦੇ ਨਾਲੇ ਦੀ ਵੱਡੀ, ਉਚੱਲਦੀ ਧਾਰ ਵਿਚ ਲਿਜਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਜਿੱਥੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਥਪਕ ਨਾਲ ਘਾਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਠੰਢੀ ਰਹਿੰਦੀ, ਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀ ਘਣ ਛਾਂ ਮਿਲਦੀ, ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਘਰ ਦਾ ਮੰਡਪ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਖਿੜਦੀਆਂ ਬੇਲਾਂ ਨੇ ਸੋਹਣਾ ਬਣਾਇਆ ਸੀ, ਤੇ ਖਿੜਕੀਆਂ ਉੱਤੇ ਟਾਹਣੀਆਂ ਦੀ ਛਾਂ ਸੀ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ, “ਇੱਥੇ ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੂਰਤ ਜੀਵਨ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਇਕ ਰੇਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜੋ ਚਾਰ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਮੰਗਿਆ ਸੀ—‘ਮੈਂ ਜਲਦੀ ਰਾਜਾ ਬਣ ਜਾਵਾਂ।’ ਹੇ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਦੇਵੀ, ਸਿਰਫ਼ ਅੱਠ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਰਾਜ ਜੋ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਮਿਲਦਾ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਗਿਆ।” “ਇੱਥੇ ਹੀ, ਮੇਰੇ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਰਹੀ, ਜੋ ਦਿਸਦੀ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਸੁਗੰਧ ਹਵਾ ਵਿੱਚ। ਇਥੇ ਹੀ, ਅੰਗੂਠੇ ਦੇ ਪਰਮਾਣੂ ਜਿਤਨੇ ਥਾਂ ‘ਚ, ਉਹ ਰਾਜ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਸਥਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਦਾ ਰਾਜ ਦਸ ਮਿਲੀਅਨ ਯੋਜਨ ਤਕ ਫੈਲ ਗਿਆ। ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਆਪ ਆਕਾਸ਼ ਹਾਂ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਦਾ ਰਾਜ ਵੀ ਆਕਾਸ਼ ਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿਸਦਾ—ਇਹ ਮਾਇਆ ਕਿੰਨੀ ਅਚੰਭੀ ਹੈ!” “ਹੇ ਦੇਵੀ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਕੋਲ ਵਾਪਸ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ। ਆਓ, ਚੱਲੀਏ ਉਥੇ—ਜੋ ਨਿਸਚਲ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਦੂਰੀ ਨਹੀਂ।“ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਤੇ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਔਰਤ ਤੇ ਮਾਤਾ ਇਕੱਠੀਆਂ ਮੰਡਪ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਫੇਰ ਦੋਵੇਂ, ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ, ਕਾਲੀ ਤਲਵਾਰ ਵਾਂਗ ਗੂੜ੍ਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਉੱਡ ਗਈਆਂ। ਆਕਾਸ਼, ਜਿਵੇਂ ਕਾਜਲ ਦੀਆਂ ਮੋਟੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਨਾਲ ਚੀਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਇਕ ਮਿੱਠੇ, ਇਕ-ਸਮੁੰਦਰੀ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਸੁੰਦਰ ਸੀ, ਜੋ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦਾ, ਤੇ ਮਧੁਮੱਖੀ ਦੀ ਪਿੱਠ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾ। ਉਹ ਬਦਲਾਂ ਦੇ ਰਾਹ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਫਿਰ ਹਵਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਵੀ ਲੰਘ ਗਈਆਂ, ਸੂਰਜ ਦੇ ਰਾਹ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦਿਆਂ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਰਾਹ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਉਹ ਧ੍ਰੁਵ ਤਾਰੇ ਦੇ ਉੱਤਰ ਰਾਹ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਗਈਆਂ, ਸਾਧਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰ, ਸਿੱਧਾ ਲੋਕ, ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਲੰਘਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਸਵਰਗ ਵਿਚ ਚੜ੍ਹ ਗਈਆਂ। ਫੇਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਲੋਕ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਖੇਤਰ, ਤੁਸ਼ਿਤਾ ਦੇ ਖੇਤਰ, ਗਾਵਾਂ ਦੇ ਲੋਕ, ਸ਼ਿਵ ਲੋਕ, ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਲੋਕ—ਸਭ ਪਾਰ ਕਰ ਗਈਆਂ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦੇਹ-ਰਹਿਤ ਦੂਰਲੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਜਾ ਕੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਦੂਰ ਜਾ ਕੇ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਰੁਕਾਵਟ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਔਰਤ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੋਂ ਆਈ ਸੀ, ਉਥੇ ਹੁਣ ਚੰਦ, ਸੂਰਜ, ਤਾਰੇ—ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ। ਉਹ ਗੂੜ੍ਹ, ਅਡੋਲ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਖੋਹਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਪੇਟ ਜਾਂ ਪਹਾੜ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਗੂੜ੍ਹਾਈ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਪੁੱਛਦੀ, “ਹੇ ਦੇਵੀ, ਦੱਸੋ, ਹੇਠਾਂ ਸੂਰਜ ਆਦਿਕ ਦੀ ਜੋ ਚਮਕ ਸੀ, ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਚਲੀ ਗਈ? ਇਹ ਹਨੇਰਾ, ਜੋ ਪੱਥਰ ਦੇ ਪੇਟ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਤੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਛੂਹਣ ਜੋਗਾ ਲੱਗਦਾ, ਕਿਵੇਂ ਆ ਗਿਆ?” ਦੇਵੀ ਕਹਿੰਦੀ, “ਤੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਇਸ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਆ ਗਈ ਹੈਂ; ਇਥੇ ਸੂਰਜ ਆਦਿਕ ਦੀਆਂ ਚਮਕਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀਆਂ। ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਡੂੰਘੇ ਹਨੇਰੇ ਕੂਏਂ ਦੀ ਤਲ ਤੋਂ ਜੁਗਨੂ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ, ਇਥੋਂ ਹੇਠਾਂ ਸੂਰਜ ਵੀ ਪਿੱਛੋਂ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ।” “ਅਸੀਂ ਇੰਨੇ ਦੂਰ ਆ ਗਏ ਹਾਂ ਕਿ ਹੇਠਾਂ ਸੂਰਜ ਵੀ ਹੁਣ ਇਕ ਬਿੰਦੂ ਵਾਂਗ, ਬਿਲਕੁਲ ਨਾ ਦਿਸਣ ਜੋਗਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।