ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ, ਦੋ ਮਹਾਂਦੇਵੀਆਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਤਰੀਆਂ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਐਸੇ ਸਰੀਰ ਧਾਰਣ ਕੀਤੇ ਜਿਹੜੇ ਅੰਦਰੋਂ ਠੰਢੇ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਸਨ—ਜਿਵੇਂ ਸੁਖ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਦੁਹਰੀ ਕਿਰਪਾ ਕਿਸੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਤੇ, ਲੀਲਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਭਿਆਸ ਰਾਹੀਂ ਤਿੰਨੋ ਕਾਲਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਲੇਪ ਹੋ ਕੇ ਵੇਖਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ। ਹੁਣ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਖੁਦ ਗਿਆਨ ਦਾ ਸਰੂਪ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਪ੍ਰੇਰਣ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ, ਮੌਤਾਂ ਤੇ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਚਕਰ ਯਾਦ ਕਰ ਲਏ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, “ਹੇ ਦੇਵੀ, ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਹੋਏ ਪੁਰਾਣੇ ਸਾਰੇ ਘਟਨਾ-ਚੱਕਰ, ਹਰ ਇਕ ਕਰਮ ਤੇ ਹਾਲਾਤ ਯਾਦ ਕਰ ਰਹੀ ਹਾਂ। ਇੱਥੇ, ਮੈਂ ਇੱਕ ਬੁੱਢੀ ਔਰਤ ਸੀ—ਸੁੱਕੀਆਂ ਤੇ ਕਾਲੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਵਾਲੀ, ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਹੱਥ ਤੇ ਪੇਟ ਸੁੱਕੇ ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਸ ਚੀਰਨ ਕਰਕੇ ਰੁਖੜੇ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਮੈਂ ਘਰ ਦੇ ਮੁਖੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ, ਮੱਖਣ ਮੱਠਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਸਾਰੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਮਾਂ, ਤੇ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀ। ਮੈਂ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੇ ਨੇਕ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਅੰਗ ਘਿਉ ਤੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਲਪੇਟੇ ਜਾਂਦੇ, ਤੇ ਮੈਂ ਘਰੇਲੂ ਬਰਤਨ—ਗਰਗਰੀ, ਚਾਰੂ, ਕੁੰਭਾ—ਸਾਫ ਕਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ। ਮੈਂ ਸਦਾ ਹੀ ਰੋਟੀ, ਨਮਕ, ਇਕੋ ਕੱਪੜਾ, ਪਾਣੀ ਵਾਲਾ ਘੜਾ ਤੇ ਅਨਾਜ ਵਾਲਾ ਘਰ ਸੰਭਾਲਦੀ। ਮੈਂ ਜਵਾਈਆਂ, ਧੀਆਂ, ਭੈਣ-ਭਰਾ, ਪਿਓ-ਮਾਂ ਦੀ ਇੱਜਤ ਕਰਦੀ। ਘਰ ਦੀ ਰੁਟੀਨ ਤੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ ਘਿਸ ਗਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਮੈਂ ਇਕੋ ਗੱਲ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ। 'ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ? ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਕੀ ਹੈ?'—ਇਹ ਜਿਹੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਦੇ ਵੀ, ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਘਰ-ਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਅਜਾਣ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ। ਉਸ ਦੀ ਸਾਰੀ ਚਿੰਤਾ ਗੋਬਰ ਤੇ ਲੱਕੜ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ, ਮਲਮਲ ਕਮਲੀ ਪਹਿਨਣ ਤੇ ਭਾਰੀ ਭਾਰ ਚੁੱਕਣ ਨਾਲ ਲੱਗੀ ਰਹਿੰਦੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੰਨਾਂ, ਵਾਲਾਂ, ਹੱਥਾਂ ਤੋਂ ਕੀੜੇ ਕੱਢਣ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਰਹਿੰਦੀ, ਤੇ ਘਰ ਲਈ ਜੰਗਲੀ ਸਾਗ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤਿਆਰ ਰਹਿੰਦੀ। ਉਹ ਨੀਲੇ ਦਰਿਆ ਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀ ਘਾਹ ਗਾਈਆਂ ਨੂੰ ਖਿਲਾਉਂਦੀ, ਤੇ ਹਰ ਵੇਲੇ ਘਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜੇ ਨੂੰ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਦੀ। ਘਰ ਦੇ ਨੌਕਰਾਂ ਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬੋਲਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ, ਨਿਯਮ ਤੇ ਹੱਦਾਂ ਦੀ ਪਾਬੰਦ, ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਾਲੀ ਕੰਢੇ ਵਾਂਗ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਇੱਕ ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੀ, ਪੱਤੇ ਵਾਲੀ ਬਾਲੀ ਝੂਲਦੀ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸਰੀਰਕ ਹਾਲਤ ਕਿਸੇ ਝਿੜੀ ਹੋਈ ਨੌਕਰਾਣੀ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜੋ ਧੱਕਿਆਂ ਤੇ ਡਰ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਪਹਾੜੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦੀ ਰਹੀ। ਉਸਦੀ ਗਤੀ ਵਿੱਚ, ਸਰਸਵਤੀ ਆਪ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਈ। ਲੀਲਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਇਹ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲਾ ਬਾਗ, ਲਾਲ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਦੇ ਗੁੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਮੇਰਾ ਹੈ। ਇਹ ਖਿੜਦੇ ਹੋਏ ਬਾਗ ਵਾਲਾ ਮੰਡਪ ਮੇਰਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਮਲਾਂ ਵਾਲੀ ਝੀਲ ਦਾ ਕੰਢਾ, ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਤੇ ਹਰੀ ਘਾਹ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ, ਮੇਰਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਰਨਿਕਾ ਕਰਣਿਕਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਖਾਧੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਗਰੀਬ, ਮੋਟਾਪੇ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਵੰਜੀਤ, ਮੇਰੀ ਹੈ; ਅੱਜ ਅੱਠਵੀਂ ਵਾਰੀ ਇਹ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਜੂ ਭਰਕੇ ਰੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮੈਂ ਬੋਲਿਆ, ਵੱਸਿਆ, ਟਿਕਿਆ, ਇੱਥੇ ਹੀ ਮੈਂ ਸੁੱਤਾ, ਸਮਾਂ ਗੁਜ਼ਾਰਿਆ, ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਲਿਆ। ਮੇਰਾ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਸ਼ਰਮਾ ਹੈ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਰੋ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਮੇਰੀ ਗਾਂ, ਜੋ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਚਰਦੀ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦੁੱਧ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ। ਘਰ ਵਿੱਚ, ਸਾੜਨ ਲਈ ਰੱਖੀ, ਸੁੱਕੀ ਤੇ ਖਾਰ ਵਾਲੀ ਧੂੜ ਨਾਲ ਢੱਕੀ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਪੰਜਭੂਤਕ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਭਾਰੀ ਤੇ ਘਣਾ। ਇਹ ਰਸੋਈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤਿੱਖੇ ਘੀਆ ਦੇ ਬੇਲਾਂ ਨੇ ਘੇਰਿਆ, ਮੇਰੀ ਹੈ; ਰਸੋਈ ਦਾ ਇਹ ਥਾਂ ਮੇਰੇ ਦੂਜੇ ਸਰੀਰ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਇਹ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਰੋਣ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋਈਆਂ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਬੰਧਨ ਹਨ; ਜੋ ਰੁਦਰਾਖਸ਼ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅੱਗ ਲਈ ਲੱਕੜ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਪੱਥਰਾਂ ਤੇ ਸੀਪਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਟਕਰਾਉਂਦੇ, ਤੇ ਉੱਚੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਬੇਲਾਂ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਛੁਹਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਛਿੜਕਾਓ, ਝੂਲਦੇ ਘਾਹ ਦੇ ਟਾਪੂ, ਤੇ ਪੱਥਰਾਂ, ਫਲਾਂ, ਸੀਪਾਂ ਦੀ ਟਕਰ ਨਾਲ ਉੱਠਦੀ ਫੇਣ ਹੈ। ਦੁਪਹਿਰ ਦੀ ਧੁੱਪ ਦੀਆਂ ਕਿਣਕੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਲਾ, ਇਸ ਨੂੰ ਚਮਕਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਦਰਖ਼ਤ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਚੇ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਨੂੰ ਉਤਸੁਕ ਹਨ। ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਕਿੰਸ਼ੁਕ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਦੀ ਲਾਲੀ ਮੋਤੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ, ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਬੱਚੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਫਲ ਇਕੱਠੇ ਕਰਦੇ, ਪਿੰਡ ਦੀ ਛੋਟੀ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ, ਵੱਡੀਆਂ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਵਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਧੋਏ ਹੋਏ ਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦੇ, ਤੇ ਮੋਟੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਦੀ ਘਣ ਛਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਠੰਢਕ ਦਿੰਦੀ। ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਘਰ ਦਾ ਮੰਡਪ ਹੈ, ਜੋ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਬੇਲਾਂ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ, ਤੇ ਖਿੜਕੀਆਂ ਉੱਤੇ ਡਾਲੀਆਂ ਦੀ ਛਾਂ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਜੀਵਨ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਕਣ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਚਾਰ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ। ਪਹਿਲਾਂ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਥੇ ਬੜੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਾਲ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ ਸੀ, 'ਕਾਸ਼, ਮੈਂ ਜਲਦੀ ਰਾਜਾ ਬਣ ਜਾਵਾਂ।' ਹੇ ਪਰਮ ਦੇਵੀ, ਸਿਰਫ਼ ਅੱਠ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਇੱਛਾ ਰਾਹੀਂ, ਉਹ ਰਾਜ ਮਿਲ ਗਿਆ, ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਲੱਗਣ ਉੱਤੇ ਮਿਲਦਾ। ਇੱਥੇ ਹੀ, ਮੇਰੇ ਪਤੀ, ਰਾਜੇ ਦੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਮੇਰੇ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਰਹੀ—ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਸੁਗੰਧ ਹਵਾ ਵਿੱਚ। ਇੱਥੇ, ਅੰਗੂਠੇ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਰਾਜ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਇਆ ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੋਵੇ; ਪਰ ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਦਾ ਰਾਜ ਦਸ ਮਿਲੀਅਨ ਯੋਜਨ ਦੂਰ ਤੱਕ ਫੈਲ ਗਿਆ। ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਹੀ ਹਾਂ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਦਾ ਰਾਜ ਵੀ ਆਕਾਸ਼ ਹੀ ਹੈ, ਹੇ ਦੇਵੀ; ਪਰ ਉਹ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਮਾਇਆ ਦਾ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਅਚੰਭਾ ਹੈ! ਹੇ ਦੇਵੀ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਕੋਲ ਮੁੜ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ; ਆ, ਅਸੀਂ ਉੱਥੇ ਚੱਲੀਏ—ਜੋ ਨਿਸ਼ਚਲ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਦੂਰੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਤੇ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਮੰਡਪ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਈ; ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਡ ਗਈ, ਜੋ ਤਲਵਾਰ ਵਾਂਗ ਕਾਲਾ ਸੀ, ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ। ਆਕਾਸ਼, ਜਿਵੇਂ ਕਾਜਲ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਨਾਲ ਚੀਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਸੋਹਣਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਇਕ ਨਰਮ, ਇਕੋ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ; ਨਾਰਾਏਣ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਾਂਗ, ਮਧੁਮੱਖੀ ਦੀ ਪਿੱਠ ਵਾਂਗ ਨਿਰਮਲ ਚਮਕਦਾਰ।