ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਪੁੱਤਰ, ਆ ਕੇ ਮੇਰੀ ਗੋਦ 'ਤੇ ਬੈਠ," ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਗੋਦ 'ਤੇ ਬੈਠਣ ਦੀ ਥਾਂ, ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਕਪੜਾ ਵਿਛਵਾਇਆ, ਸੇਵਕਾਂ ਨੇ ਓਸ ਨੂੰ ਢੱਕ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਹ ਉੱਥੇ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, "ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਵਿਵੇਕ ਹਾਸਲ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈਂ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈਂ। ਤੇਰਾ ਮਨ ਹੁਣ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਰਗਾ ਪੱਕਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਤੂੰ ਦੁੱਖਾਂ ਵਲ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।" "ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਵੱਡਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਤੇ ਆਚਾਰਿਆਂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੁਖੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗ ਕੇ ਨਹੀਂ। ਜਦ ਤੱਕ ਮਨ ਮੋਹ ਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਨਹੀਂ ਵੱਸਣ ਦਿੰਦਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਵੱਡੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਵੀ ਦੂਰ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।" "ਪ੍ਰਿੰਸ, ਤੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਬਲਵਾਨ ਹੈਂ, ਤੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਰੂਪ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਜਤਨ ਨਾਲ ਵੀ ਵੱਢੇ ਜਾਂ ਜਿੱਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ, ਤੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਤੂੰ ਗਿਆਨ ਯੋਗ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਾਂਗ ਮੋਹ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਕਿਉਂ ਡੁੱਬ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਭਾਰੀ ਲਹਿਰਾਂ ਤੇ ਆਲਸ ਹੈ?" "ਆਪਣੀਆਂ ਨੀਲੋਟਸ ਫੁੱਲਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਨੈਣਾਂ ਨਾਲ ਦੱਸ, ਜਦ ਤੂੰ ਮਨ ਦੇ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਕਾਰਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਚੁੱਕਾ ਹੈਂ, ਫਿਰ ਕਿਹੜੀ ਵਜ੍ਹਾ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਭਟਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ? ਤੇਰੇ ਦੁੱਖ ਕਿਹੜੀ ਚੀਜ਼ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ, ਕਿੰਨੇ ਹਨ, ਕਿਸ ਵੱਲੋਂ ਤੇ ਕਿਹੜੀ ਵਜ੍ਹਾ ਕਰਕੇ ਤੇਰੇ ਮਨ ਨੂੰ ਚੋਰਾਂ ਵਾਂਗ ਲੁੱਟ ਰਹੇ ਹਨ?" "ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਹ ਉੱਚਾ ਆਸਰਾ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਘੇਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਦ ਮਜ਼ਬੂਤ ਮਨ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿਚ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਜਿੱਤ ਲਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਤੂੰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਨਿਰਪਾਪ, ਓਹ ਜਲਦੀ ਦੱਸ ਦੇ, ਤੇ ਤੈਨੂੰ ਉਹ ਮਿਲ ਜਾਵੇਗਾ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਰੇ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਮੁੜ ਕੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਣਗੇ।" ਜਦ ਰਾਜਾ ਦੇ ਇਹ ਸਾਰਿਆਂ ਅਰਥ ਪੂਰਨ ਤੇ ਉੱਚੇ ਉਦੇਸ਼ ਵਾਲੇ ਬਚਨ ਸੁਣੇ, ਤਾਂ ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਛੱਡ ਛੱਡ ਕੇ, ਮੋਰ ਵਾਂਗ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੀਂਹ ਦੀ ਆਹਟ ਸੁਣ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਮਨ-ਚਾਹੇ ਲਕਸ਼ ਦੀ ਪੂਰੀ ਆਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਫੁੱਲਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ੀ ਵੱਲੋਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਂਤਿਆਂ ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਮਿਲਣ 'ਤੇ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਨਰਮ, ਤੋਲ ਕੇ, ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਅਰਥ ਵਾਲੇ ਬਚਨ ਆਖਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ। "ਮਹਾਨ ਤੇ ਆਦਰਨੀਯ, ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਾਵੇਂ ਅਗਿਆਨ ਹਾਂ, ਦੱਸਾਂਗਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਭਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕੌਣ ਅਣਸੁਣੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? "ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਜਨਮ ਲਿਆ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਧਦਾ ਗਿਆ, ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਤੇ ਹੁਣ ਸਥਿਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਫਿਰ, ਚੰਗੇ ਆਚਰਨ ਵੱਲ ਮਨ ਲਾ ਕੇ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਮੈਂ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ।" "ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਵਿਵੇਕ ਨੇ ਸੰਸਾਰਿਕ ਮੋਹ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਹਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡਾ ਪਾਣੀ ਕੰਢੇ ਨੂੰ ਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਮਨ, ਹੁਣ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਹੁਣ ਵਿਅੰਜਨਿਆਂ ਵਲੋਂ ਕੋਈ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ।" "ਇਸ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਖੁਸ਼ੀ ਕੀ ਹੈ? ਲੋਕ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕੇਵਲ ਮਰਨ ਲਈ, ਤੇ ਮਰਦੇ ਹਨ ਫਿਰ ਜਨਮ ਲੈਣ ਲਈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਚਲਦੇ ਤੇ ਅਚਲ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਆਪਣੀ ਹੱਦ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਪਾਪੀ ਵਿਚਾਰ, ਤੇ ਸੁਖ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੇ ਸ੍ਰੋਤ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਹਨ।" "ਇਨ੍ਹਾ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਆਪਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਜੋੜ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਸਿਰਫ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਜਗਤ, ਜੋ ਮਨ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ, ਸੁਖ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮਨ ਆਪ ਹੀ ਅਸਲ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ—ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਇੰਨਾ ਭਟਕ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ?" "ਅਫ਼ਸੋਸ! ਅਸੀਂ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹਾਂ, ਅਸਲ ਤੋਂ ਵਿੱਛੜ ਕੇ, ਭਟਕੇ ਹੋਏ ਮਨ ਨਾਲ, ਉਹਨਾਂ ਹਿਰਨਾਂ ਵਾਂਗ ਜੋ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਵੱਲੋਂ ਵੇਚੇ ਨਹੀਂ ਗਏ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਵੇਚੇ ਹੋਏ ਵਰਗੇ ਹਾਂ; ਅਸਲ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਭਟਕ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਭਾਵੇਂ ਸੱਚ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ।" "ਕੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਭੋਗ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਇੰਨੇ ਦੁਲਭ ਹਨ? ਵਿਅਰਥ ਹੀ, ਮੋਹ ਕਰਕੇ, ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪੱਕੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਰਹਿ ਕੇ, ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਅਰਥ ਗਵਾ ਲਈ, ਡੂੰਘੀ ਮੋਹ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਾਂਗ ਜੋ ਖੱਡ ਵਿਚ ਫਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਮੈਨੂੰ ਰਾਜਪਦ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ, ਮੈਨੂੰ ਭੋਗਾਂ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ? ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ, ਤੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਕੀ ਹੈ ਜੋ ਹੋਇਆ? ਜੋ ਝੂਠ ਹੈ, ਓਹ ਝੂਠ ਹੀ ਰਹਿਣ ਦੇ, ਅਸਲ ਵਿਚ ਕਿਸ ਨੇ ਕੁਝ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਹੈ?" "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਂ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਹਾਲਤ ਤੋਂ ਰੁਚੀ ਖੋ ਬੈਠਾ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਯਾਤਰੀ ਰੇਤ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਤੋਂ ਉਕਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ—ਕੀ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕੀ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕੀ ਵਧਦਾ ਤੇ ਬਦਲਦਾ ਹੈ?" "ਬੁਢਾਪਾ, ਮੌਤ, ਜਨਮ ਤੇ ਸੁਖ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ—ਇਹ ਸਭ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਆਉਂਦੇ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਛਿਨ-ਭੰਗੁਰ ਹਾਲਤਾਂ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਥੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ—ਵੇਖੋ, ਅਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਖਤਮ ਹੋ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਹਵਾ ਨਾਲ ਥੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਲੋਕ, ਬੇਹੋਸ਼ ਵਰਗੇ, ਸਾਹਾਂ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਵਾਜਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਖਾਲੀ ਬਾਂਸ ਦੀਆਂ ਪਟੀਆਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਬਜਦੀਆਂ ਹਨ।" "ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਮੈਂ ਘਣੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਵਿਚ ਹਾਂ: ਇਹ ਦੁੱਖ ਕਿਵੇਂ ਮੁੱਕਣਗੇ? ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਣਾ ਦਰੱਖਤ ਅੰਦਰੋਂ ਸੜ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਭਾਵੇਂ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਮੈਂ ਰੋਂਦਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਹੰਝੂ ਰੁਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।" "ਮੇਰਾ ਚਿਹਰਾ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਕੰਮ ਵਿਅਰਥ ਹਨ, ਮੇਰੇ ਹੰਝੂ ਸੁੱਕੇ ਤੇ ਸੁੰਨੇ ਹਨ; ਕੇਵਲ ਵਿਵੇਕ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਇਕੱਲੇ ਵਿਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।" "ਮੈਂ ਵੱਡੀ ਉਲਝਣ ਵਿਚ ਪੈਂਦਾ ਹਾਂ ਜਦ ਮੈਂ ਉਸ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਹੋਣ ਤੇ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਮਿਲੇ-ਝੁਲੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਖੁਸ਼ਕਿਸਮਤ ਵਿਅਕਤੀ, ਭਾਵੇਂ ਗਰੀਬੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਵੇ।" "ਧਨ, ਜੋ ਵਿਛੋੜੇ ਵਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਨੂੰ ਭਟਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਗੁਣ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਜਾਲ ਲੈ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਧਨ, ਜੋ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਨਾਲ ਮਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ; ਪਤਨੀਆਂ ਤੇ ਘਰ, ਜਦ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਡਰਾਉਣੇ ਜਾਲ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।" "ਮੇਰਾ ਮਨ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਕਦੇ ਵੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਣਗਿਣਤ ਖਾਮੀਆਂ ਅਤੇ ਨਾਸਵੰਤ ਕਾਰਨਾਂ 'ਤੇ ਸੋਚਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲੀ ਹਾਥੀ ਜੰਜੀਰ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ।" "ਹਰ ਪਲ, ਹਰ ਘੜੀ, ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਰੂਪ ਚਾਲਾਕ ਚੋਰ, ਜੋ ਵਿਵੇਕ ਨੂੰ ਲੁੱਟਣ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ, ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ; ਦੱਸੋ, ਹੇ ਗਿਆਨੀਆਂ, ਅੱਜ ਸਾਡੀ ਵਿਚੋਂ ਕੌਣ ਅਸਲ ਯੋਧਾ ਹੈ?" "ਇਹ ਧਨ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਨੋਰੰਜਨ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹ ਕੇਵਲ ਭਟਕਾਵਾ ਹੀ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।