ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕਾ, ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਘਰ ਵਿੱਚੋਂ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਕਿਸੇ ਅਣਜਾਣ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਦੂਰ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਮਹਲ ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਲਾਲ-ਲਾਲ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸੋਹਣੇ ਰੰਗ ਚੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਥੇ ਦੇ ਰੁੱਖ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤਰੋ-ਤਾਜ਼ਾ ਰਹਿੰਦੇ, ਪਤਿਆਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਝਰਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਬਨਮ ਭਰੇ ਹਵਾ ਦੇ ਛੋਹ ਨਾਲ ਨਵਾਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮਿਲਦੀ। ਕਦੰਬ ਦੇ ਕੋਮਲ ਕਲੀਅਾਂ ਅਤੇ ਸੱਤ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਸਪਤਛਦ ਦੇ ਗੁੱਚੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਜਾਉਂਦੇ। ਕੇਤਕੀ ਦੇ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਫੁੱਲ ਲਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਪਟੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਛਤਾਂ ਹੇਠਾਂ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਮਹਲਾਂ ਦੇ ਰੋਸ਼ਨ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਕਮਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਠੰਢੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਵਗਦੀਆਂ, ਜਦਕਿ ਰਾਜ ਮਾਰਗਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਕਮਲ ਦੇ ਪੌਂਡਾਂ ਦੀ ਲਾਈਨ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਘਣੇ, ਲਗਾਤਾਰ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਛਾਂ ਹੇਠਾਂ, ਹਰੇ-ਭਰੇ ਨਵੇਂ ਘਾਹ ਨਾਲ ਠੰਢਕ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵਿਆਪਕ ਸੀ। ਹਰ ਫੁੱਲ ਦੀਆਂ ਵਗਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਰੇ ਚਮਕਦੇ ਦਿਸਦੇ। ਇਹ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਉਹੋ ਥਾਂ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਹਿਮ ਦੀ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਠੰਢਕ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਅਦਭੁਤ ਗੁੱਚੇ, ਪੱਤੇ ਅਤੇ ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਝਲਕੀਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ਿੰਗਾਰਿਆ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਮਹਲ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਕਮਰੇ ਅਤੇ ਲੰਮੇ ਰਸਤੇ, ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਾਂਗ, ਪੁਰਾਣੇ ਕੋਨੇ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ, ਉੱਤੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਬਿਜਲੀ ਹੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੰਡਪ, ਜਿੱਥੇ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਜ ਰਹੀ ਹਵਾ ਦੀ ਗੂੰਜ ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀ। ਮਹਲ ਚਕੋਰਾ ਪੰਛੀਆਂ, ਤੋਤਿਆਂ ਅਤੇ ਹਿਰਣਾਂ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ। ਉਥੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਨਰਮ ਕਲੀਆਂ ਅਤੇ ਗੀਲੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਮਹਿਕ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜੋ ਖਿੜਦੇ, ਕੰਬਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਹਿਲਾਉਂਦੀ। ਉਥੇ ਚੜ੍ਹਦੀਆਂ ਚਿੜੀਆਂ ਅਤੇ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ, ਅਤੇ ਕੋਇਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਾਲ, ਤਾਲ ਅਤੇ ਤਮਾਲ ਦੇ ਘਣੇ ਜੰਗਲ, ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਦੇ ਪੌਂਡਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਕਿਨਾਰੇ ਤੇ ਵਗਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਸੋਹਣੇ ਨਕਸ਼ ਬਣਦੇ। ਉਥੇ ਲਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕੰਬਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਘਰ, ਖਿੜਦੀਆਂ ਕਲੀਆਂ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਤ ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਡੰਡੀਆਂ ਨਾਲ ਮਹਿਕ ਰਹੇ, ਜਿਥੇ ਗਊਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਮਿੱਠੇ, ਵਗਦੇ ਪਾਣੀ ਕੋਲ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ, ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਹੌਲੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਖਿੜੇ ਨਰਮ ਫੁੱਲ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਧਾਉਂਦੇ। ਘਣੇ ਪਵਿੱਤਰ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕੀਆਂ ਨਦੀਆਂ, ਲਤਾਵਾਂ ਦੀ ਛਾਂ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਵੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਜੈਸਮਿਨ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਨਾਲ ਭਰੇ ਬਾਗ, ਅਤੇ ਮਹਿਕ ਨਾਲ ਮਸਤ ਹੋਈਆਂ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਬੱਦਲਾਂ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਂਦੀਆਂ। ਉਹ ਮਹਲ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਭਾ ਇੰਦਰ ਦੇ ਮਹਲਾਂ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਲੈਂਦੀ, ਜਿੱਥੇ ਕਮਲ ਦੇ ਗੁੱਚਿਆਂ ਦੀ ਲਾਲ ਰੇਤ ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਰੰਗੀ ਹੋਈ, ਜਿੱਥੇ ਪਹਾੜੀ ਨਦੀਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਵੱਜਦੀ, ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਜੈਸਮਿਨ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ। ਛੱਤਾਂ ਤੇ ਖਿੜਦੀਆਂ ਲਤਾਵਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਚਲਾਕ ਕੋਇਲਾਂ ਆਵਾਰਗੀ ਕਰਦੀਆਂ, ਜਿੱਥੇ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀਆਂ ਨਵੇਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਸਜਾਵਟੀ ਬਿਸਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਛੀਆਂ, ਸਿਰ ਤੋਂ ਪੈਰ ਤਕ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਨਵੇਂ ਉੱਗਦੇ ਨਰਮ ਟਾਹਣੀਆਂ, ਤਾਜ਼ਗੀ, ਤੇ ਲਤਾਵਾਂ ਦੇ ਲਹਿੜੇਦਾਰ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਹ ਬਣਦੇ, ਨਰਮ ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਗੁੱਚੇ, ਅਤੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਵੱਦ ਰਹੀਆਂ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀਆਂ ਚਾਦਰਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ। ਧਰਤੀ ਹਰੇ-ਭਰੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿਅਪਕ, ਜੋ ਧੁੰਦ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੇ, ਛੱਤਾਂ ਉੱਤੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ, ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਦੀ ਮਹਿਕ, ਅਤੇ ਗਊਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਠੰਢੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਸਹਿਜ ਹੋ ਰਹੇ। ਉਥੇ ਦੇ ਅੰਗਣ, ਜਿੱਥੇ ਡਰਪੋਕ ਹਿਰਣ ਛੱਡ ਚੁੱਕੇ, ਮੋਰਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਪਾਣੀ ਦੀ ਛਿਟਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਨੱਚਦੇ, ਮਹਿਕ ਨਾਲ ਮਸਤ ਹਵਾ ਹਰ ਸੁਗੰਧ ਲੈ ਜਾਂਦੀ, ਅਤੇ ਔਸ਼ਧੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਦੀਵੇ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ। ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਚਿੜੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਦੀ ਹਲਚਲ, ਨਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਗੱਲਾਂ, ਮੋਤੀ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਟਪਕ ਰਹੀਆਂ ਠੰਢੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਹਰ ਰੁੱਖ, ਲਤਾ ਅਤੇ ਘਾਹ ਨੂੰ ਰੌਣਕ ਦੇ ਰਹੀਆਂ। ਇਹ ਮਹਲਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕੌਣ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਵੇਂ, ਕਦੇ ਨਾ ਮੁੱਲਣ ਵਾਲੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਰਹਿੰਦੇ? ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ, ਦੋ ਮਹਾਂਦੇਵੀਆਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਠੰਢੇ, ਸ਼ਾਂਤ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਵਤਰਿਤ ਹੋਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਆਨੰਦ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਦੋਹਰੀ ਲਾਭ ਸਵੈ-ਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਵੱਸ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਸ ਅਭਿਆਸ ਰਾਹੀਂ, ਲੀਲਾ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਕਾਲਾਂ ਦਾ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਹ ਹੁਣ ਪੂਰਨ ਗਿਆਨ-ਸਵਰੂਪ ਹੋ ਗਈ। ਫਿਰ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਪ੍ਰੇਰਣ ਨਾਲ, ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ, ਮੌਤਾਂ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈ। "ਹੇ ਦੇਵੀ! ਇਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਹੋਈਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ, ਹਰ ਕਿਰਿਆ ਅਤੇ ਹਾਲਾਤ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਰਹੀ ਹਾਂ।" "ਇਥੇ, ਮੈਂ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਦੀ ਔਰਤ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਗ ਸੁੱਕੇ, ਕਾਲੇ ਤੇ ਮੋਟੇ, ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਹੱਥ ਅਤੇ ਪੇਟ ਸੁੱਕੀ ਦਰਭਾ ਘਾਹ ਵੰਡਣ ਨਾਲ ਖਰਾਬ ਹੋ ਚੁੱਕੇ। ਮੈਂ ਘਰ ਦੇ ਮੁਖੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ, ਮੱਖਣ ਵੱਟਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਸਾਰੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਮਾਂ, ਅਤੇ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀ।" "ਮੈਂ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਸੱਜਣਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ, ਆਪਣੇ ਅੰਗ ਘਿਉ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਮਲਦੀ, ਅਤੇ ਘਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬਰਤਨ ਧੋਦੀ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਰੋਟੀ, ਲੂਣ, ਇਕੱਲਾ ਕਪੜਾ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਘੜੀ, ਅਤੇ ਭੰਡਾਰ ਘਰ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਰਹਿੰਦੀ। ਜਵਾਈ, ਧੀਆਂ, ਭੈਣ-ਭਰਾ, ਪਿਉ-ਮਾਂ ਸਭ ਦੀ ਆਦਰ-ਸੱਤਕਾਰ ਕਰਦੀ।" "ਘਰ ਦੇ ਕੰਮ, ਲੰਮੇ ਦਿਨ-ਰਾਤਾਂ ਨੇ ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ ਘਿਸ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਮੈਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉਹੀ ਗੱਲਾਂ ਦੁਹਰਾਉਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ। 'ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ? ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਕੀ ਹੈ?'—ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ, ਨਾ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ।" "ਮੇਰਾ ਧਿਆਨ ਸਿਰਫ਼ ਗੋਬਰ ਅਤੇ ਲੱਕੜ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸੀ; ਪੁਰਾਣੀ ਚਾਦਰ ਪਾਈ, ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਭਾਰ ਢੋਣ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਕੰਨ, ਵਾਲ, ਹੱਥਾਂ ਤੋਂ ਕੀੜੇ ਕੱਢਣ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਰਹਿੰਦੀ, ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਸਾਗ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਦੌੜਦੀ, ਘਰ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮਸਤ।" "ਮੈਂ ਗਊਆਂ ਨੂੰ ਨੀਲੇ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਘਾਹ ਖੁਆਉਂਦੀ, ਹਰ ਵੇਲੇ ਘਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜੇ ਨੂੰ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹ ਲਾਉਂਦੀ। ਘਰ ਦੇ ਨੌਕਰਾਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤਿਆਰ, ਨਿਯਮਾਂ ਅਤੇ ਸੀਮਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਟੱਲ, ਜਿਵੇਂ ਤਟ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਰੋਕਦਾ।" "ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ, ਪੱਤਾ-ਰੰਗੀ ਕੰਨ ਫੜੀ ਕਣੀ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਇੱਕ ਦਾਸੀ ਵਾਂਗ, ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਡਰ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਚੁੱਕੇ ਹੋਏ।" ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਪਹਾੜੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਖੋਹ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੀ ਰਹੀ। ਜਦ ਉਹ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਗਈ, ਤਾਂ ਸਾਰਸਵਤੀ ਦੇਵੀ ਆਪ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਈ। "ਇਹ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲਾ ਬਾਗ, ਲਾਲ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਗੁੱਚਿਆਂ ਨਾਲ, ਮੇਰਾ ਹੈ। ਇਹ ਖਿੜਦਾ ਹਵਾ-ਮਹਿਲ, ਬਾਗ ਦੀ ਜਿਹਾ, ਮੇਰਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਮਲ ਦੇ ਪੌਂਡ ਦਾ ਕਿਨਾਰਾ, ਰੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਘਾਹ ਨਾਲ ਲਿਪਟਿਆ, ਮੇਰਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਰਨਿਕਾ 'ਕਰਨਿਕਾ', ਜਿਸਦੇ ਪੱਤੇ ਖਾਧੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ, ਮੇਰੀ ਹੈ।" "ਇਹ ਬੀਮਾਰ, ਮੋਟਾਪੇ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ, ਮੇਰੀ ਹੈ; ਅੱਜ ਅੱਠਵੇਂ ਦਿਨ ਉਹ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਜੂ ਲੈ ਕੇ ਰੋ ਰਹੀ ਹੈ।" "ਇਥੇ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮੈਂ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਵੱਸਿਆ, ਟਿਕਿਆ; ਇਥੇ ਹੀ ਸੋਇਆ, ਸਮਾਂ ਕੱਟਿਆ, ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਲਿਆ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਪਹਾੜੀ ਪਿੰਡ, ਉਸਦੇ ਮਹਲ, ਬਾਗ-ਬਗੀਚਿਆਂ, ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਨਾਲ, ਸੱਚਮੁੱਚ ਇਕ ਅਦਭੁਤ ਅਤੇ ਅਮਰ ਲੀਲਾ ਬਣ ਗਿਆ।