ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿਚ, ਜਿੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੁੰਦਰ ਕੁੜੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਨ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਦੀਆਂ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸਨ, ਸੂਤ ਦੇ ਕਪੜੇ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਈਆਂ, ਆਵਾ-ਜਾਈ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਅਕਸਰ ਇਕਾਂਤ ਦੀ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਨ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਅਤੇ ਦਰਿਆ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਧੱਕਿਆਂ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ। ਘਰਾਂ ਦੇ ਅੰਗਣਾਂ ਵਿਚ, ਬੱਚੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੇ ਹੱਥ ਦਹੀਂ ਨਾਲ ਲਿਪੇ ਹੋਏ, ਹੋਠਾਂ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ, ਨੰਗੇ, ਗੋਬਰ ਤੇ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਿਪੇ ਹੋਏ, ਖੇਡਦੇ ਤੇ ਹੱਲਾ-ਗੁੱਲਾ ਕਰਦੇ। ਰੇਤ ਦੇ ਟਾਪੂਆਂ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਲਾਈਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਦਿਸਦੀਆਂ, ਜਦ ਲਹਿਰਾਂ ਹਰੇ-ਭਰੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਲਤਾਂ ਨੂੰ ਝੁਲਾਉਂਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਕੁੜਮਲ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ, ਦਹੀਂ-ਦੁੱਧ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਨਾਲ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ ਸੁਸਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ, ਤੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੁੰਡੇ, ਆਪਣੇ ਕਪੜੇ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਹੋਏ, ਸਵੇਰੇ ਦੀ ਰੋਟੀ ਲਈ ਮੰਗਦੇ ਫਿਰਦੇ। ਔਰਤਾਂ ਹੱਸਦੀਆਂ, ਵਾਲ ਖਲੋਲੇ ਹੋਏ, ਖੇਡ ਵਿਚ ਮਸਤ, ਬੱਚੇ ਗੋਬਰ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ ਛਿੜਕਣ ਕਰਕੇ ਗੁੱਸੇ, ਹੱਥ ਗੋਲ ਕਰਕੇ ਖੇਡ ਰਹੇ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਅੰਗਣ ਮੋਰਾਂ ਦੇ ਪੰਖ, ਕਾਂਵਾਂ ਦੇ ਪਰ, ਗਾਂਵਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁੱਛਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਘਰਾਂ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ, ਗਲੀਆਂ, ਤੇ ਅੰਗਣ ਚਮੇਲੀ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਟੋਕਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ। ਘਰਾਂ ਕੋਲ ਖੜੇ ਰੁੱਖ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿੜੇ ਹੋਏ, ਹਰ ਸਵੇਰੇ ਫੁੱਲ ਪੈ ਕੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਟਖਣਿਆਂ ਤੱਕ ਢੱਕ ਦਿੰਦੇ। ਜਲ-ਕੁੰਭੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ, ਹਿਰਣ ਤੇ ਜੰਗਲੀ ਘਾਹ ਦੇ ਗੁੱਛੇ, ਜਿੱਥੇ ਨਵੇਂ ਹਿਰਣ ਸੁੱਤੇ, ਤੇ ਘਣੇ ਬੂਟਿਆਂ ਵਿਚ ਗੂੰਜਾ ਲਤਾਂ ਉੱਤੇ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਗੂੰਜਦੀਆਂ। ਕਦੇ-ਕਦੇ, ਬੱਚੜੇ ਆਪਣੇ ਇਕੱਲੇ ਕੰਨ ਫੜਦੇ, ਤੇ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ, ਗਵਾਲਿਆਂ ਵਲੋਂ ਛੱਡੀ ਦਹੀਂ ਚੱਖ ਕੇ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਘੁੰਮਦੀਆਂ। ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਘੱਟ ਰਹਿ ਗਈਆਂ, ਪਰ ਮਹਲ ਅਸ਼ੋਕ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਲਾਲ-ਲਾਲ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੇ। ਰੁੱਖ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤਾਜ਼ਾ, ਪਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਝੜੀ ਵਾਲੀ ਹਵਾ ਦੀ ਠੰਢਕ, ਕਦੰਬ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਤੇ ਸਪਤਛੜਾ ਦੇ ਪੱਤੇ ਇਕੱਠੇ। ਖਿੜੇ ਕੇਤਕੀ ਦੇ ਫੁੱਲ ਲਤਾਂ ਨਾਲ ਲਪੇਟੇ ਹੋਏ, ਚੌੜੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਗੂੰਜਦੀਆਂ। ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਖਿੜਕੀਆਂ ਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਕਮਰੇ ਠੰਢੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਰਾਜੇ ਦੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਪੂਰੇ ਕਮਲ ਦੇ ਟਾਲਾਂ ਨਾਲ ਸਾਫ। ਘਣੇ, ਅਟੁੱਟ ਛਾਂ, ਹਰਾ ਨਵਾ ਘਾਸ, ਹਰ ਫੁੱਲ ਦੀ ਟਪਕਦੀ ਬੂੰਦਾਂ ਵਿਚ ਤਾਰੇ ਚਮਕਦੇ। ਘਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਤੇ ਹਿਮ ਨਾਲ ਠੰਢੇ, ਅਜੀਬ ਫੁੱਲਾਂ, ਪੱਤਿਆਂ, ਤੇ ਕਮਲ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ। ਅੰਦਰਲੇ ਕਮਰੇ ਤੇ ਰਾਹਦਾਰੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਘਰ ਦੀਆਂ ਖਾਲੀ ਥਾਵਾਂ, ਪੁਰਾਣੇ ਕੋਨੇ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ, ਉੱਤੇ ਬਿਜਲੀ ਚਮਕਦੀ, ਹੋਰ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਇਕ ਮੰਡਪ, ਜਿੱਥੇ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿਚ ਹਵਾ ਦੀ ਗੂੰਜ, ਮਹਲ ਚਕੋਰਾ, ਤੋਤੇ ਤੇ ਹਿਰਣਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ। ਹਵਾ, ਨਰਮ ਕੋਪਲਾਂ ਤੇ ਭਿੱਜੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਖਿੜਦੇ, ਕੰਬਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਹਿਲਾਉਂਦੀ। ਖੇਡਦੇ ਚਿੜੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ, ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ, ਕੋਕਿਲ ਤੇ ਕੂਕਾਂ ਦੀ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਰੌਣਕ। ਸਾਲ, ਤਾਲ ਤੇ ਤਮਾਲ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲ, ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਦੇ ਟਾਲਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ, ਕੰਢੇ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਨਾਲ ਸੁੰਦਰ। ਝੂਲਦੀਆਂ ਲਤਾਂ, ਕੰਬਦੇ ਪੱਤੇ, ਖਿੜਦੀਆਂ ਕੋਪਲਾਂ ਤੇ ਸੁਗੰਧੀ ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਡੰਡੀਆਂ, ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਮਿੱਠੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਘੁੰਮਦੇ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਉਡਦੀਆਂ ਨਰਮ ਕੋਪਲਾਂ ਦੀ ਸੋਭਾ। ਨਦੀਆਂ, ਜੰਗਲ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਘਣੇ ਝਾੜਾਂ ਵਿਚ ਲੁਕੀਆਂ, ਲਤਾਂ ਦੀ ਛਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਚਮੇਲੀ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਬਾਗ, ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਦੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਨਸ਼ੇ ਵਿਚ, ਬੱਦਲਾਂ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਂਦੀਆਂ। ਮਹਲ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਭਾ ਇੰਦਰ ਦੇ ਮਹਲਾਂ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਲੈਂਦੀ, ਆਕਾਸ਼ ਕਮਲ ਦੇ ਪਰਾਗ ਨਾਲ ਲਾਲ, ਪਹਾੜੀ ਨਦੀਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ, ਚਿੱਟੇ ਬੱਦਲ ਜਿਵੇਂ ਚਮੇਲੀ ਦੇ ਫੁੱਲ। ਛੱਤਾਂ ਤੇ ਖਿੜੀਆਂ ਲਤਾਂ, ਖੇਡਦੀਆਂ ਕੋਕਿਲਾਂ, ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀਆਂ ਤਾਜ਼ਾ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਸਜਾਵਟ ਵਾਲੇ ਬਿਸਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਛੀਆਂ, ਸਿਰ ਤੋਂ ਪੈਰ ਤੱਕ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ। ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਨਰਮ, ਨਵੇਂ ਉਗੇ ਪੌਦੇ, ਰਾਹਾਂ ਤੇ ਲਤਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲ, ਨਰਮ ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ, ਘਰਾਂ ਤੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਚਾਦਰ। ਧਰਤੀ ਹਰੇ-ਭਰੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿਆਪਕ, ਜਿਹੜੇ ਧੁੰਦ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ, ਛੱਤਾਂ ਉੱਤੇ ਬਿਜਲੀ ਵਰਗੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਹਵਾ ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਗਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਠੰਢੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਆਰਾਮ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ। ਅੰਗਣਾਂ ਵਿਚ ਡਰਪੋਕ ਹਿਰਣ ਛੱਡ ਚਲੇ, ਮੋਰਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਪਾਣੀ ਦੀ ਛਪ-ਛਪ ਵਿਚ ਨੱਚਦੇ, ਹਵਾ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ ਹਰ ਖੁਸ਼ਬੂ ਲੈ ਜਾਂਦੀ, ਤੇ ਚੀਰਕਾਂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਦੀਵੇ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ। ਹਵਾ ਵਿਚ ਕਈ ਝੁੰਡਾਂ ਦੀ ਰੌਣਕ, ਨਦੀਆਂ ਦੀ ਹੌਲੀ ਗੂੰਜ, ਮੋਤੀ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਤੋਂ ਟਪਕਦੀਆਂ ਠੰਢੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਹਰ ਰੁੱਖ, ਲਤਾ, ਘਾਹ ਨੂੰ ਸੋਹਣਾ ਕਰਦੀਆਂ। ਕੌਣ ਇਸ ਪਹਾੜੀ ਮਹਲ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਆਨ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਜੋ ਸਦਾ ਅਮਰ ਤੇ ਖਿੜਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ? ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿਚ, ਦੋਵਾਂ ਦੇਵੀਆਂ ਉਤਰੀਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਅੰਦਰੋਂ ਠੰਢੇ, ਜਿਵੇਂ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੋਖ ਦੀ ਦੋਹੀਂ ਲਕਸ਼ਮੀਆਂ ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤ, ਅਪਨੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਸ ਅਭਿਆਸ ਰਾਹੀਂ, ਲੀਲਾ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਕਾਲਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤ੍ਰ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਮਿਲ ਗਈ। ਫਿਰ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ, ਮੌਤਾਂ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਯਾਦ ਕਰ ਲਿਆ। "ਹੇ ਦੇਵੀ! ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਇਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਹੋਈਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਗੱਲਾਂ, ਹਰ ਕਰਤੂਤ ਤੇ ਹਾਲਤ ਯਾਦ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹਾਂ। ਇੱਥੇ, ਮੈਂ ਇੱਕ ਬੁੱਢੀ ਔਰਤ ਸੀ, ਲੰਮੇ-ਸੂਕੇ, ਕਾਲੇ ਹੱਥ-ਪੈਰ, ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਘਰਵਾਲੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਹੱਥ ਤੇ ਪੇਟ ਸੁੱਕੇ ਦਰਭਾ ਘਾਹ ਚੀਰਣ ਕਰਕੇ ਰੁੱਖੜ ਹੋ ਗਏ ਸੀ। ਮੈਂ ਘਰ ਦੇ ਮੁਖੀ ਦੀ ਘਰਵਾਲੀ, ਮੱਖਣ ਰੀੜਨ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਸਾਰੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਮਾਂ, ਅਤਿਥੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੀ।" "ਦੇਵ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੇ ਸੱਜਣਾਂ ਦੀ ਭਗਤ, ਮੇਰੇ ਅੰਗ ਘਿਉ ਤੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਚੁੰਪੇ, ਮੈਂ ਗਰਗਰੀ, ਚਾਰੂ, ਕੁੰਭ ਆਦਿਕ ਪਤਰੇ ਸਾਫ ਕਰਦੀ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਨਮਕ, ਇਕ ਕਪੜਾ, ਘੜਾ ਤੇ ਭੰਡਾਰ ਘਰ ਵਿਚ ਲੱਗੀ, ਜਵਾਈਆਂ, ਧੀਆਂ, ਭਰਾ, ਪਿਉ-ਮਾਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਕਰਦੀ। ਘਰ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਤੇ ਬੇਅੰਤ ਦਿਨ-ਰਾਤਾਂ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਸੁੱਕ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਹੀ ਗੱਲ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਦੁਹਰਾਂਦੀ।" "ਕਦੇ ਮਨ ਵਿਚ—ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ? ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਕੀ ਹੈ?—ਇਹ ਸੋਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਨਾ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ, ਐਸੇ ਮੂੜ੍ਹ ਤੇ ਅਜਾਣ ਘਰਵਾਲੀ ਦੀ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਿੰਡ ਦੀ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤਿਕ ਸੋਭਾ, ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਾਦਗੀ, ਤੇ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਯਾਦਾਂ, ਸਭ ਕੁਝ ਇੱਕ ਅਨੋਖੀ, ਪਵਿੱਤ੍ਰ ਤੇ ਗੂੜ੍ਹੀ ਲੜੀ ਵਾਂਗ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ।