ਮੈਂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਲੰਮੇ ਅਰਸੇ ਤੱਕ, ਕਛੂਏ ਵਾਂਗ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਰਿਹਾ, ਜਿੱਥੇ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀਆਂ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਗੂੰਜਦੇ ਜੰਗਲ ਮੇਰਾ ਆਸਰਾ ਬਣੇ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਰਾਜਸੀ ਹੰਸ ਵਾਂਗ ਝੀਲ ਦੇ ਹੌਲੇ ਹੌਲੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਕਮਲਾਂ ਦੇ ਡੰਡੀਆਂ ਉੱਤੇ ਝੂਲਦਾ, ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਹਲੇਰੇ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦਾ ਰਿਹਾ। ਮੈਂ ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਹੌਲੀਆਂ ਝੂਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪਿੰਗਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਥੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਮੱਛਰ ਆਪਣੀ ਸਾਥਣੀ ਨਾਲ ਨਿਕੰਮਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਕੰਬਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਛੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਨੋਕਾਂ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਚੁੰਮਦੀਆਂ, ਮੈਂ ਨੌਜਵਾਨ ਜਲ-ਲਤਾ ਨਾਲ ਪਹਾੜੀ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਰਿਹਾ। ਗੰਧਮਾਦਨ ਅਤੇ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਸੁਗੰਧਤ ਹਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਵਾਨ ਵਿਦ੍ਯਾਧਰ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਇੱਛਾ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਵਿਚ, ਮੈਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਕਪੂਰ ਛਿੜਕੇ ਹੋਏ ਸੈਜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਰਿਹਾ, ਚਾਨਣ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਇਨੇ ਉੱਤੇ ਪੈਂਦੀ ਪਰਛਾਵੇਂ ਵਾਂਗ ਥਰਥਰਾਉਂਦਾ। ਮੇਰਾ ਮਨ ਹੈਰਾਨ, ਹਾਲਤ ਉਤਲੇ-ਥੱਲੇ ਹੋ ਰਹੀ, ਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨੇ ਮੇਰੇ ਅੰਗ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤੇ। ਮੈਂ ਸੰਸਾਰਿਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਲੰਮੀ ਦਰਿਆ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਧਾਰ ਵਿਚ, ਕਿਸਮਤ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਬੇਬਸ ਹੋ ਕੇ ਵਹਿ ਗਿਆ। ਇਸ ਵੱਡੀ ਅਟੱਲ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਤੋਂ, ਕੌਸਾਂ ਲੰਬੀ ਬ੍ਰਹ్మਾਂਡ ਦੀ ਕੰਧ ਤੋਂ, ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਕਿਵੇਂ ਜਨਮ ਲਏ? ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਉਹ ਬ੍ਰਹ్మਾਂਡ, ਕਿੱਥੇ ਉਸ ਦੀ ਕੰਧ, ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਉਹ ਅਟੱਲ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਮਜ਼ਬੂਤੀ? ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਰਾਜ ਮਹਲ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੱਸਦੇ ਹੋ। ਉਸੇ ਪਹਾੜੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ, ਉਸੇ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਨਾਮਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਪਣੀ ਰਾਜਸੀ ਅਧਿਕਾਰਤਾ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਪੰਡਾਲ, ਉਹੀ ਖਾਲੀ ਥਾਂ, ਉਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚਾਰ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਉਸ ਅਸਥਾਨ ਉੱਤੇ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਉਹ ਅਤੇ ਅਰੁੰਧਤੀ ਨੇ ਰਾਜ ਨਗਰੀ ਅਤੇ ਰਾਜ ਮਹਲ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ। ਉਥੇ, ਲੀਲਾ ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਉਠੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ; ਗਿਆਨ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਹ ਅਸਚਰਜ ਅਤੇ ਸੁਖਦਾਈ ਆਕਾਸ਼ ਪਾਰ ਕਰ ਗਈ। ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਹੱਥ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਜਿਤਨੇ ਥਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਦੂਜੇ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ, ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਦੇ ਮਹਲ ਨੂੰ ਪਾ ਲਿਆ। ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਬੰਦਾ ਸੌਂਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਸੁਪਨੇ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਸਿਰਫ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟਤਾ ਹੈ, ਸਿਰਫ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ; ਨਾ ਕੋਈ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਹੈ, ਨਾ ਸੰਸਾਰ, ਨਾ ਕੰਧਾਂ, ਨਾ ਦੂਰੀ। ਕੇਵਲ ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਮਨ ਹੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਇਹ ਬਰਾਬਰ ਆਕਰਸ਼ਕ ਹੈ; ਜਦ ਸਭ ਕੁਝ ਸਿਰਫ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਕਿੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ, ਕਿੱਥੇ ਸੰਸਾਰ ਚੱਕਰ? ਗਿਆਨ ਦਾ ਇਹ ਆਕਾਸ਼ ਨਿਰੋਧਰ ਅਤੇ ਅਨੰਤ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਮਨ ਹਿਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਕੰਪਨ ਨਾਲ ਚਲਦੀ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਆਕਾਸ਼ ਅਜਨਮਾ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਹਰ ਵੇਲੇ, ਹਰ ਥਾਂ; ਕੇਵਲ ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਜਾਗ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਖਾਲੀ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਸੁੰਨ ਹੈ; ਜੋ ਨਹੀਂ ਜਾਗਿਆ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਅਟੱਲ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਬੰਦਾ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੋ ਕੇ ਚਮਕਦਾਰ ਨਗਰੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਸਲੀਅਤ-ਰਹਿਤ ਸੰਸਾਰ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਕੜਾ ਬਣਿਆ ਵੇਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਅਸਲੀਅਤ-ਰਹਿਤ ਸੰਸਾਰ ਸੱਚਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਗਤ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਉੱਠਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਦੋਨੋ ਕੁੜੀਆਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੀਆਂ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਸਮੇਤ ਘਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੀਆਂ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਕਦਮ ਚੁੱਕਦੀਆਂ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਲੁਕੀਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪਹਾੜ ਵੱਲ ਤੱਕਿਆ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਚੁੰਮ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਚੋਟੀਆਂ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਛੂਹ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਪਹਾੜ ਅਜੀਬ ਰੰਗ-ਬਰੰਗੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਚਾਦਰ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਚਹਚਾਹਟ ਤੇ ਅਨੇਕ ਝਰਨਿਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਅਨੋਖੇ ਗੁਲਦਸਤਿਆਂ ਦੇ ਗੁੱਚੇ, ਕੇਸਰ ਰੰਗੀ ਬੱਦਲ, ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਮਿਕਾ ਦੇ ਪੱਥਰਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਉੱਤੇ ਵਿਹਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਹਰ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਚੌੜੇ ਸਾਰਵੰਜੁਲਾ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ, ਹਵਾ ਅਧੂਰੇ ਪੱਥਰਾਂ, ਖੱਡਾਂ ਅਤੇ ਨੱਚਦੀਆਂ ਬੇਲੀਆਂ ਵਿਚ ਖੇਡ ਰਹੀ ਸੀ। ਬੱਦਲ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਵਾਂਗ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਢੱਕ ਰਹੇ, ਮੀਂਹ ਦਾ ਪਾਣੀ ਖੱਡਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਲੰਬੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਚਮਕਦਾਰ ਮੋਤੀਆਂ ਦੇ ਗੁੱਚੇ ਲੈ ਕੇ ਵਹਿ ਰਹੀਆਂ। ਹਵਾ ਚਲਦਿਆਂ ਰੁੱਖਾਂ ਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਕੋਨੇ ਤਕ ਹਿਲ ਰਹੇ, ਤੇ ਘਣੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਛਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਠੰਢਕ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ। ਫਿਰ, ਉਹ ਦੋਨੋ ਕੁੜੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਪਹਾੜੀ ਪਿੰਡ ਦੇਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਕੋਈ ਸਵਰਗ ਦਾ ਟੁਕੜਾ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਹੋਵੇ। ਨਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਕਮਲਾਂ ਵਾਲੇ ਸਰੋਵਰਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਪਾਣੀ ਲੈ ਕੇ ਵਹਿ ਰਹੀਆਂ, ਜਿੱਥੇ ਟੇਢੇ ਚੁੰਚ ਵਾਲੇ ਪੰਛੀ ਗਾ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਗੁਫਾਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ। ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਂਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਧੁਨੀ, ਭੈੜੀ ਤੇ ਗੂੰਜਦਾਰ, ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਭੰਭੀਰ, ਘਣੇ ਝਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਠੰਢੀ ਛਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਧੁੰਦ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਕਾਰਨ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਥੋੜ੍ਹੀਆਂ ਹੀ ਅੰਦਰ ਆਉਂਦੀਆਂ, ਤੇ ਘਣੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਛਾਂ ਛਾਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਚੌੜੀਆਂ, ਚਿੱਟੀਆਂ ਝਰਨਾਂ ਪੱਥਰਾਂ ਤੇ ਚਟਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਵਗਦੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਦੁੱਧ ਨੂੰ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਨਾਲ ਮਥ ਕੇ ਪਾਸੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ। ਅੰਗਣੇ ਵੱਡੇ ਫਲਦਾਰ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਭਾਰੀ ਗੁੱਚਿਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਚਮਕ ਆ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਦੌਲਤ ਇਕੱਠੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ। ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਤੇਜ਼, ਕੰਬਦੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਹਿਲਾ ਰਹੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਬਣ ਨਾਲ ਝੰਕਾਰ ਹੁੰਦੀ, ਤੇ ਉਹ ਗੂੜ੍ਹੇ ਰਸ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਜਾਪਦੇ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਵਰਖਾ ਕਰਦੇ। ਪੰਛੀ, ਕੁਝ ਲੁਕਵੇਂ ਤੇ ਕੁਝ ਡਰੇ ਹੋਏ, ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਬੋਲਦੇ, ਚਟਾਨਾਂ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਝਲਕ ਪੈਣ ਤੇ ਚੌਂਕ ਜਾਂਦੇ, ਪਰ ਡਰਦੇ ਨਹੀਂ। ਨਦੀ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਜਿਹੜੇ ਭੰਵਰਾਂ ਦੇ ਹਲੇਰੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਦੇ, ਤੇ ਛੱਲਾਂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਛਿੜਕਾਅ ਦਾ ਸੁਆਦ ਲੈਂਦੇ। ਬੱਚੇ, ਜਿਹੜੇ ਉੱਚੀਆਂ ਤਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਕਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਚੌਂਕਦੇ, ਤੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ ਵੱਲੋਂ ਚਬੀ ਹੋਈ ਗੰਨੇ ਦੀਆਂ ਟੁਕੜੀਆਂ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਸੁੱਟੀ ਹੋਈਆਂ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਵੀ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਚਿਆਂ ਦਾ ਗੁਲਦਸਤਾ ਜਾਪਦੇ, ਤੇ ਕਦੰਬ, ਨੀਮ ਤੇ ਬੇਰੀ ਦੇ ਘਣੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਠੰਢੀ ਛਾਂ ਵਿੱਚ ਆਰਾਮ ਕਰਦੇ।