ਜਗਤ ਦੀ ਮਾਂ ਸੁਣ, ਇਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਅਸੀਂ “ਜਗਤ” ਆਦਿ ਨਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾ ਹੈ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਮਿੱਟੀ ਆਦਿ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਕੁਝ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰ ਉਠਦੀ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਬਣਦੀ ਤੇ ਵਿਗੜਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਜਗਤ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਤੇ ਸੰਯੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਭਰਦਾ ਹੈ। ਮਾਂ, ਮੈਂ ਇਥੇ ਹੁਣ ਮਰ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ; ਮੇਰਾ ਜਨਮ ਰਜੋ ਗੁਣ ਤੋਂ ਸੀ, ਨਾ ਕਿ ਤਮੋ ਜਾਂ ਸਤੋ ਗੁਣ ਤੋਂ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ, ਮੈਂ ਅੱਠ ਸੌ ਜਨਮ ਲੰਘਾ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਹਨਾਂ ਅਨੇਕਾਂ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਗਰਭ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮੈਂ ਲੰਘਿਆ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ, ਮਾਂ, ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਦੇ ਫੁੱਲ ਵਿੱਚ ਮਧੁਮੱਖੀ ਬਣਿਆ, ਤੇ ਕਦੇ ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਕੁਆਰੀ ਕੁੜੀ ਬਣਿਆ। ਫਿਰ, ਮੰਦੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਮਨੁੱਖੀ ਨਾਰੀ ਬਣ ਗਿਆ; ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਤੰਗਣ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮੀਕਾ ਸੀ। ਕਰੰਜ, ਕੁੰਜ, ਜੰਬੀਰ ਤੇ ਕਦੰਬ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਕਾਲੀ ਚਿੱਟੀ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਂ ਸ਼ਬਰੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਦੀ ਸਾਦਗੀ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਇੱਕ ਲਤਾ ਬਣ ਗਿਆ; ਗੁਲੁਚਾ ਫਲ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ, ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪੱਤੇ ਫੜ ਕੇ, ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜੀਉਂਦੀ ਰਹੀ। ਓਹੀ ਲਤਾ, ਜੋ ਤਪੋਵਨ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਈ; ਜਦ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲੱਗੀ, ਮੈਂ ਓਸ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਧੀ ਬਣ ਗਈ। ਜਿਹੜੇ ਕਰਮ ਮੈਨੂੰ ਨਾਰੀ ਦੇ ਫਲ ਦਿੰਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਸੌ ਸਾਲ ਤੱਕ ਸੌਰਾਠ ਦੇ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ। ਪਰ, ਰਾਜਸੀ ਪਾਪਾਂ ਕਰਕੇ ਤੇ ਖਜੂਰਾਂ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਹੇਠਾਂ ਹੋਏ ਦੋਸ਼ਾਂ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਨੌ ਸਾਲ ਲਈ ਕੋੜ ਵਾਲਾ ਨੀਵਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਅੱਠ ਸਾਲ ਸੌਰਾਠ ਵਿੱਚ ਗਾਂ ਬਣ ਕੇ, ਮੈਨੇ ਮੰਦ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਚਲਾਕੀਆਂ ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਚਰਵਾਹਿਆਂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਸਹੇ। ਪੰਛੀ ਬਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਵੈਰੀ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ, ਤੇ ਵੱਡੀ ਪੀੜਾ ਨਾਲ ਛੁੱਟਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਹੁਣ ਮੇਰੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਟੁੱਟ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਮੈਂ ਮਧੁਮੱਖੀ ਨਾਲ ਕਮਲ ਦੇ ਗੁੱਚੇ ਵਿੱਚ ਆਰਾਮ ਕੀਤਾ, ਅਣਖਿੜੇ ਕਮਲ ਦੇ ਕੋਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਾਗ ਦਾ ਸੁਆਦ ਲਿਆ। ਮੈਂ ਸੋਹਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਹਿਰਣ ਨਾਲ ਉੱਚੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਤੇ ਘੁੰਮਿਆ, ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਵਲੋਂ ਘਾਇਲ ਹੋਇਆ। ਮੈਂ ਅੱਠੇ ਪਾਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਮੱਛੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਕੁੰਭੀਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ। ਚਮੜੀ ਵਾਲੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ, ਮੈਂ ਮਿੱਠੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਗਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਪੀਤਾ; ਚੰਗੇ ਤੇ ਸੱਜਣਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸੁਖਦਾਈ ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲਿਆ। ਤਾਲ ਤੇ ਤਮਾਲ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਚੰਚਲ ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਨਾਰੀ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਨੂੰ ਤੱਕਿਆ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਦੇ ਝਟਕਿਆਂ ਨਾਲ ਮੈਂ ਮਸਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਸੋਨੇ ਵਰਗੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ, ਕਮਲ-ਸਮਾਨ ਜੰਗਾਂ ਵਾਲੀ ਅਪਸਰਾ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਆਨੰਦਿਤ ਕੀਤਾ। ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਦੇ ਕਾਮਧੇਨੁ ਵਣ ਵਿੱਚ, ਨੌਜਵਾਨ ਸਾਥੀ ਨਾਲ, ਹੀਰੇ ਤੇ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੀ ਧਰਤੀ ਤੇ, ਮੋਤੀ ਤੇ ਲਾਲ Bikhray ਹੋਏ, ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲਿਆ। ਕਈ ਸਮੇਂ ਤੱਕ, ਮੈਂ ਕੱਛੂਆ ਬਣ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਦੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਲਹਿਰਾਂ ਤੇ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਟਹਿਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਿਆ। ਰਾਜ ਹੰਸ ਬਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਡੰਡੀਆਂ ਉੱਤੇ ਝੂਲੇ ਖਾਧੇ, ਝੀਣੀ ਠੰਡੀ ਹਵਾ ਵਿਚ, ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਵਿਚ ਖੇਡਿਆ। ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਹੌਲੀ ਹਿਲਦੀਆਂ ਝੂਲੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਮੱਛਰ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਸਾਥਣੀ ਨਾਲ ਬੇਬਸ ਪਿਆ ਲਿਆ ਦੇਖਿਆ। ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਕੰਬਦੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਉੱਤੇ, ਨੱਚਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਛੂਹੇ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਨੌਜਵਾਨ ਜਲ-ਲਤਾ ਨਾਲ ਪਹਾੜੀ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਿਆ। ਗੰਧਮਾਦਨ ਤੇ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਸੁਗੰਧਿਤ ਵਿਹੜੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਕਾਮ ਵਸ ਹੋ ਕੇ, ਨੌਜਵਾਨ ਵਿਦਿਆਧਰ ਨੇ ਉਸਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਤਨ ਕੀਤਾ। ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਤੜਪ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਕਾਫ਼ੂਰ ਨਾਲ ਛਿੜਕੇ ਬਿਸਤਰੇ ਉੱਤੇ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਲੰਘਾਇਆ, ਚੰਦਨੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਇਨੇ ਦੀਆਂ ਗੇਂਦਾਂ ਉੱਤੇ ਹਿਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਮਨ ਉਲਝਣ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਉਤਸ਼ੁਕਤਾ ਤੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਹਿਲਦਾ, ਅਨੇਕਾਂ ਜਨਮਾਂ ਦੀਆਂ ਪੀੜਾਵਾਂ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਸੰਸਾਰ-ਸਰਿਤਾ ਦੀ ਤੀਬਰ ਧਾਰ ਵਿੱਚ, ਕਿਸਮਤ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਰੁਕਿਆ ਨਾ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲਾ ਵਗਿਆ। ਹੁਣ, ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ—ਇਹ ਅਟਲ ਤੇ ਕਠੋਰ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦਾ ਗੁੱਝਾ, ਇਹ ਕੋਟੀਆਂ ਯੋਜਨ ਉਲੰਘਦੀ ਭੀਤ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਕਿਵੇਂ ਨਿਕਲੇ? ਪਰ ਮਾਂ, ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਉਹ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ, ਕਿੱਥੇ ਉਹ ਭੀਤ, ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਉਹ ਅਟਲਤਾ? ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਤਾਂ ਮਹਲ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੋ। ਉਸੇ ਪਹਾੜੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ, ਉਸੇ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਨਾਂ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਾਜਸੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲਿਆ। ਓਹੀ ਮੰਡਪ, ਉਹ ਖਾਲੀ ਥਾਂ, ਉਸਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚਾਰ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਤਜਰਬਾ ਕੀਤਾ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਉਸ ਆਸਨ ਉੱਤੇ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੈ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਤੇ ਅਰੁੰਧਤੀ ਨੇ ਰਾਜਧਾਨੀ ਤੇ ਰਾਜ ਮਹਲ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ। ਉਥੇ, “ਲੀਲਾ” ਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਜਿਸਨੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ; ਗਿਆਨ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਹ ਅਸਚਰਜ ਤੇ ਆਨੰਦਮਈ ਆਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਛਲਾਂਗ ਲਾਈ। ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਕੇਵਲ ਹਥ ਦੀ ਦੂਰੀ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਇਕ ਹੋਰ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ, ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਦੇ ਮਹਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਉਹ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਘਰ ਆ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਬੰਦਾ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਇੱਕ ਸੁਪਨੇ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਸੁਪਨੇ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾ ਹੈ, ਕੇਵਲ ਆਕਾਸ਼ ਹੀ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ; ਨ ਕੋਈ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ, ਨ ਕੋਈ ਜਗਤ, ਨ ਕੋਈ ਭੀਤ ਜਾਂ ਦੂਰੀ। ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣਾ ਮਨ ਹੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਇਹ ਸਮਾਨ ਆਕਰਸ਼ਕ ਹੈ; ਜਦ ਸਭ ਕੁਝ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ, ਕਿੱਥੇ ਸੰਸਾਰ ਚੱਕਰ? ਗਿਆਨ ਦਾ ਆਕਾਸ਼ ਅਟੁੱਟ ਤੇ ਅਨੰਤ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਮਨ ਉਤਸ਼ੁਕ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਓਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਕੰਪਨ ਨਾਲ ਚਲਦੀ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਆਕਾਸ਼ ਅਜਨਮਾ ਤੇ ਸਦਾ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ; ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਹੀ, ਜਗਤ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਜਾਗਰੂਕ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਖਾਲੀ ਹੈ; ਜੋ ਅਜਾਗਰੂਕ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਅਟਲ ਪਹਾੜ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਤੇ ਅਡੋਲ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਾਂ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਅਨੇਕਾਂ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਵਿਅਪਕਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲਿਆ ਹੈ।