ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਨ ਭੋਗਾਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਤੇ ਭੰਵਰਾਂ ਵਿਚ ਉਲਝਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਚਲਣ-ਚਲਣ ਸੁਸਤ ਤੇ ਥੱਕੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਕਛੂਆ ਹੋਵੇ। ਰਾਜਸੀ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਹੀ ਜੋਤ ਵਿਚ ਮਸਤ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਤੇ ਸੰਸਾਰਕ ਮੋਹ ਦੀ ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਕਦੇ ਜਾਗਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਰਹਿੰਦਾ: "ਮੈਂ ਹੀ ਮਾਲਕ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਹੀ ਭੋਗੀ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਸਭ ਕੁਝ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਿਆ, ਮੈਂ ਤਾਕਤਵਰ ਤੇ ਖੁਸ਼ ਹਾਂ।" ਪਰ ਇਹ ਸਭ ਸੋਚਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇਕ ਅੰਤਹੀਣ ਵੱਡੀ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਜਕੜ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਮਾਤਾ, ਤੂੰ ਦੱਸ, ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਪਤੀ ਹੈ ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਜੰਗਲ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ? ਏ ਬੱਚੀਏ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੀ ਹੈ—ਇਹ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦਾ ਮਹਲ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਹੜੀਆਂ ਸੰਸਾਰਕ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਦੀਆਂ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਵੱਖਰੀ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ, ਜੋ ਸਾਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨੇੜੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਅਸਲ ਵਿਚ ਲੱਖਾਂ-ਕਰੋੜਾਂ ਜੋਜਨ ਦੂਰ ਹਨ। ਤੂੰ ਵੇਖ, ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅਸਲ ਅਕਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਖਾਲੀ ਅਕਾਸ਼ ਵਰਗੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਣਗਿਣਤ ਮੇਰੂ ਤੇ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਖੜੇ ਹਨ। ਹਰ ਇਕ ਅਣੂ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਰੁਕਾਵਟ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਨਵੇਂ-ਨਵੇਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ; ਮਹਾਨ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਉੱਤੇ, ਉਹ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੇ ਰੇਸ਼ਿਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੱਡੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਵੀ, ਜਿਹੜੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਤਰਾਜੂ ਉੱਤੇ ਇਕ ਤਿਲ ਦੇ ਭਾਰ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਤਨਾਂ ਵਾਲੇ ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਰੌਣਕ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨਾ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉੱਥੇ ਧਰਤੀ ਆਦਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ। ਇਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਗਿਆਨ ਹੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ‘ਸੰਸਾਰ’ ਆਦਿਕ ਨਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ; ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿਚ, ਧਰਤੀ-ਆਦਿਕ ਤੱਤਾਂ ਵਾਲੀ ਕੋਈ ਵਸਤੂ ਅਸਲ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਉਠਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਤੇ ਬਣਤਰਾਂ ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਾਤਾ, ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਹੁਣ ਮਰ ਗਿਆ ਹਾਂ; ਮੇਰਾ ਜਨਮ ਰਜੋਗੁਣੀ ਸੀ, ਨਾ ਕਿ ਤਮੋਗੁਣੀ ਜਾਂ ਸਤੋਗੁਣੀ। ਬ੍ਰਹਮਣ ਦੇ ਅਵਤਰਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ, ਮੈਂ ਅੱਠ ਸੌ ਜਨਮ ਲੰਘਾ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ; ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਗਰਭ ਦਿਸ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮੈਂ ਲੰਘਿਆ ਹਾਂ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਚੱਕਰ ਵਿਚ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮੈਂ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕਮਲ ਵਿਚ ਮਧੁਮੱਖੀ ਸੀ, ਤੇ ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੁਆਰੀ ਕੁੜੀ ਸੀ। ਮੰਦੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਦਾਗੀ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਂ ਮਨੁੱਖੀ ਨਾਰੀ ਬਣੀ; ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਵਿਚ ਤੰਗਣ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਬਣੀ। ਕਰੰਜ, ਕੁੰਜ, ਜੰਬੀਰ ਤੇ ਕਦੰਬ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸਦੀ, ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੀ, ਕਾਲੀ ਰੰਗਤ ਵਾਲੀ, ਮੈਂ ਸ਼ਬਰੀ ਬਣ ਗਈ। ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਵੱਸਦੀ ਹੋਈ, ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਨ ਕਰਕੇ ਸਾਦੀ, ਮੈਂ ਲਤਾ ਬਣ ਗਈ; ਗੁਲੁਚਾ ਫਲ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਪੱਤੇ ਫੜੇ, ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਰਹੀ। ਮੈਂ ਉਹੀ ਲਤਾ ਸੀ ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿਚ ਸੀ, ਜੋ ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਈ; ਜਦੋਂ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲੱਗੀ, ਮੈਂ ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਧੀ ਬਣ ਗਈ। ਨਾਰੀ ਦੇ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਮੈਂ ਸੌ ਸਾਲ ਲਈ ਸੌਰਾਠ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਬਣੀ। ਪਰ, ਰਾਜਸੀ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਖਜੂਰ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਖੱਡਿਆਂ ਵਿਚ, ਮੈਂ ਨੌ ਸਾਲ ਲਈ ਕੋੜ ਵਾਲੀ ਨੀਵਲ ਬਣੀ। ਫਿਰ, ਸੌਰਾਠ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਸਾਲ ਲਈ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮੈਂ ਗਾਂ ਬਣੀ, ਦੁਸ਼ਟ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਤਕਲੀਫਾਂ ਤੇ ਅਗਿਆਨੀਆਂ ਚਰਵਾਹਿਆਂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਸਹਿੰਦੀ। ਇੱਕ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ, ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਦੇ ਚਰਾਗਾਹ ਵਿਚ ਵੈਰੀ ਦੀ ਜਾਲ ਵਿਚ ਫਸ ਗਈ, ਤੇ ਵੱਡੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਇਆ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਵੇਂ ਹੁਣ ਇਹ ਇੱਛਾਵਾਂ ਟੁੱਟ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਮੈਂ ਕਮਲ ਦੇ ਗੋਦ ਵਿਚ ਮਧੁਮੱਖੀ ਨਾਲ ਆਰਾਮ ਕੀਤਾ, ਅਣਖੁੱਲੇ ਕਮਲ ਦੇ ਪਾਤੜਿਆਂ ਵਿਚ ਪਰਾਗ ਦਾ ਗੁਪਤ ਭੋਗ ਲਿਆ। ਮੈਂ ਸੁੰਦਰ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਹਿਰਨ ਨਾਲ ਉੱਚੇ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਘੁੰਮੀ, ਤੇ ਸੋਹਣੀਆਂ ਜੰਗਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਸਿਕਾਰੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਜ਼ਖਮੀ ਕੀਤਾ। ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਅੱਠ ਪਾਸਿਆਂ ਵਿਚ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਮੈਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਮੱਛੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਕਛੂਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ। ਮੈਂ ਚਮੜੀਲੇ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਪੀਤਾ, ਮਿੱਠੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਗਾਇਆ; ਚੰਗਿਆਂ ਤੇ ਭਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਸੁਖਦਾਈ ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲਿਆ। ਤਾਲ ਤੇ ਤਾਮਲ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿਚ, ਚੰਚਲ ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਨਾਰੀ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਦੀ ਉਲਝਣ ਵਿਚ ਮਸਤ ਹੋਇਆ। ਸੋਨੇ ਦੀ ਨਦੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਸੋਹਣੀਆਂ ਜੰਘਾਂ ਵਾਲੀ, ਅਸਮਾਨੀ ਝੀਲ ਦੀ ਅਪਸਰਾ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ—ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ—ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ। ਮਾਣਕਾਂ ਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ, ਮੋਤੀਆਂ ਤੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਰਚੀ, ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਦੇ ਇੱਛਾ-ਪੂਰਨ ਜੰਗਲ ਵਿਚ, ਨੌਜਵਾਨ ਸਾਥੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲਿਆ। ਮੈਂ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਕਛੂਏ ਵਾਂਗ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਦੇ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ, ਲਹਿਰਾਂ ਤੇ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਟਹਿਣੀਆਂ ਵਿਚ ਵਸਿਆ। ਰਾਜਹੰਸ ਵਾਂਗ, ਮੈਂ ਕਮਲਾਂ ਦੇ ਡੰਡੀਆਂ ਉੱਤੇ ਝੂਲਿਆ, ਝੀਲ ਦੀ ਹੌਲੀ ਹਵਾ ਵਿਚ, ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਵਿਚ ਖੇਡਿਆ। ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਹੌਲੀਆਂ ਝੂਲਣੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਇਕ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਮੱਛਰ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਸਾਥਣ ਨਾਲ ਲਚਕਦੇ ਹੋਏ ਵੇਖਿਆ। ਕੰਪਦੀਆਂ, ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡਦੀਆਂ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਛੱਲੀਆਂ ਉੱਤੇ, ਮੈਂ ਨੌਜਵਾਨ ਜਲ-ਲਤਾ ਨਾਲ ਪਹਾੜੀ ਨਦੀਆਂ ਵਿਚ ਭਟਕਿਆ। ਗੰਧਮਾਦਨ ਤੇ ਮੰਦਰ ਦੇ ਸੁਗੰਧੀ ਹਾਲਾਂ ਵਿਚ, ਵਿਆਕੁਲ ਵਿਦਿਆਧਰ ਨੌਜਵਾਨ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਂ ਕੈਫ਼ੂਰ ਛਿੜਕੇ ਬਿਸਤਰੇ ਉੱਤੇ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਲੰਘਾਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਚਾਨਣ ਕਾਂਚ ਦੇ ਗੋਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਝੂਲਦਾ ਹੋਵੇ। ਮੇਰਾ ਮਨ ਉਲਝਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਤਾਰ-ਚੜ੍ਹਾਵਾਂ ਵਿਚ ਡੋਲਦਾ, ਅੰਗ-ਅੰਗ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਨਮਾਂ ਦੀਆਂ ਪੀੜਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵਿਗੜਿਆ, ਮੈਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਲੰਮੀ ਦਰਿਆ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਧਾਰ ਵਿਚ, ਕਿਸਮਤ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਬੇਬਸ ਹੋ ਕੇ ਵਹਿ ਗਿਆ। ਹੁਣ, ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ—ਇਹ ਅਡੋਲ, ਵਜਰ ਵਰਗਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬ੍ਰਹਮੰਡ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਲੱਖਾਂ ਜੋਜਨ ਚੌੜੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਕਿਵੇਂ ਨਿਕਲੇ? ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਕਿੱਥੇ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਕੰਧ ਕਿੱਥੇ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਵਜਰ ਵਰਗੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਰਾਜ ਮਹਲ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਹੀ ਵੱਸਦੇ ਹੋ। ਉਸੇ ਪਹਾੜੀ ਪਿੰਡ ਵਿਚ, ਉਸੇ ਘਰ ਵਿਚ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਨਾਂ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਪਣੀ ਰਾਜਸੀ ਪ੍ਰਭੂਤਾ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।