ਜਵਾਨੀ ਦੀ ਲੋੜੀਂਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਸਵੇਰੇ ਵੇਲੇ, ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਯਤਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਮਿਲਾਪ ਹੋਵੇ, ਮਨ ਅਡੋਲ ਤੇ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇ, ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹੋਣ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵੱਖਰੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚਲਣ ਨੂੰ ਸੋਚਿਆ, ਪਵਿੱਤਰ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਧਦੇ ਹੋਏ, ਇਕ ਵਿਲੱਖਣ ਮਹਾਨਤਾ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਝੱਪੀ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਮਨ-ਮੰਦਰ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਤੇ ਅਡੋਲ ਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਈ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਆਇਆ, ਉਸ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਤੇ ਗਹਿਣੇ ਬਿਲਕੁਲ ਚਿੱਟੇ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਸੀ। ਉਹ ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ ਝੁਕਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਸੋਹਣੀ ਮਣੀ ਵਾਲੀ ਮੁਰਝੀ ਹੋਈ ਜੁੜੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨਿਕਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਤੇ ਉਹਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਉਹੀ ਸ਼ਾਨ ਸੀ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੋਈ ਪਹਾੜ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਕੰਬਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਫਿਰ ਮਾਣਯੋਗ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ, ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਆਖ਼ਰ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਉਪਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਰਾਜ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀਆਂ ਨਮਸਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿੱਚ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਰਗਾ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਨਤਮਸਤਕ ਦੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਛੇਤੀ ਨਾਲ ਚੁੰਮਿਆ ਤੇ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਗਲੇ ਲਾਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਪਿਆਰ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ—ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਨ—ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਲਾ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜਸੀ ਹੰਸ ਕਮਲਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਪੁੱਤਰ, ਮੇਰੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਆ ਬੈਠ," ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਕਪੜਾ ਵਿਛਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਨੌਕਰਾਂ ਨੇ ਢੱਕ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਗਿਆਨ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈਂ; ਤੇਰਾ ਮਨ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਰਗਾ ਪੱਕਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਘਬਰਾਉਂਦਾ ਨਹੀਂ।" ਰਾਜਾ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਵੱਡਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਨਾਲ ਹੀ ਸੁਖੀ ਅਵਸਥਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਭਟਕਾਵੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। "ਪੁੱਤਰ, ਜਦ ਤੱਕ ਮਨ ਭਟਕਾਵੇ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਮੰਨਦਾ ਨਹੀਂ, ਤਦ ਤੱਕ ਵੱਡੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਵੀ ਦੂਰ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।" "ਤੂੰ ਬੜੀ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਬਹਾਦਰ ਹੈਂ; ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਦੁਸ਼ਮਣ—ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ—ਜੋ ਕੱਟਣ ਤੇ ਜਿੱਤਣ ਵਿੱਚ ਔਖੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਤੂੰ ਗਿਆਨ ਲਈ ਯੋਗ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਰਗਾ ਕਿਉਂ, ਭਟਕਾਵੇ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਲਹਿਰਾਂ ਤੇ ਆਲਸ ਹੈ? ਤੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨੀਲੇ ਕਮਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ—ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਮਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਵਜ੍ਹਾ ਤੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ, ਹੁਣ ਕਿਹੜੀ ਗੱਲ ਤੈਨੂੰ ਉਲਝਾ ਰਹੀ ਹੈ?" "ਤੇਰੇ ਦੁੱਖ ਕਿਸ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ, ਕਿੰਨੇ ਹਨ, ਕੌਣ ਤੇ ਕਿਸ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਉਹ ਤੇਰੇ ਮਨ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਚੋਰ ਘਰ ਨੂੰ ਲੁੱਟਦੇ ਹਨ?" "ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਹ ਉੱਚਾ ਆਸਰਾ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ 'ਤੇ ਦੁੱਖੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਅਡੋਲ ਵਿਅਕਤੀ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਜਿੱਤ ਲਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।" "ਜੋ ਕੁਝ ਤੂੰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਪੁੱਤਰ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਦੱਸ, ਤੇ ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਮਿਲੇਗਾ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਰੇ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਮੁੜ ਕੇ ਟੁੱਟ ਜਾਣਗੇ।" ਰਾਜਾ ਦੇ ਇਹ ਉੱਚ ਅਰਥ ਵਾਲੇ ਤੇ ਉੱਚੇ ਮਨੋਰਥ ਵਾਲੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦਾ ਦੁੱਖ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਮੋਰ ਮੀਂਹ ਦੀ ਆਉਣ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਬੋਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਚਾਹੇ ਹੋਏ ਲਕਸ਼ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ ਜਾਣ ਕੇ ਆਤਮ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਮੂਖੀਆ ਵੱਲੋਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਮਿਲਣ 'ਤੇ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਨੇ ਨਰਮ, ਸੰਤੁਲਿਤ ਤੇ ਅਡੋਲ ਅਰਥ ਵਾਲੇ ਬਚਨ ਆਖੇ, "ਮਾਣਯੋਗ, ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਹੁਣ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ, ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਅਨੁਸਾਰ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਭਾਵੇਂ ਮੈਂ ਅਗਿਆਨ ਹਾਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਕੌਣ ਗੁਣਵਾਨਾਂ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਅਣਸੁਣਿਆ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?" "ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਜਨਮ ਲਿਆ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਧਦਾ ਗਿਆ, ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਹੁਣ ਅਡੋਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਫਿਰ, ਚੰਗੇ ਆਚਰਨ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨੇਤਾ, ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਯਾਤਰਾ ਤੇ ਤੀਰਥ ਕਰਦਾ ਫਿਰਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਮੇਰੀ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਨੇ ਸੰਸਾਰਕ ਮੋਹ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡਾ ਪਾਣੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।" "ਮੇਰਾ ਮਨ, ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਹੁਣ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਸ ਭੋਗਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਮੁੱਕ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਕੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਸੁਖ ਹੈ? ਲੋਕ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਸਿਰਫ਼ ਮਰਨ ਲਈ, ਤੇ ਮਰਦੇ ਹਨ ਫਿਰ ਜਨਮ ਲੈਣ ਲਈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਚਲਦੇ ਤੇ ਅਚਲ ਕਿਰਿਆ-ਕਲਾਪ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਦੁਖਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਪਾਪੀ ਵਿਚਾਰ, ਤੇ ਸੁਖ-ਸੰਪੱਤੀ ਦੇ ਸਰੋਤ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਤੇ ਹਨ।" "ਅਪਮਾਨ ਦੇ ਲੱਕੜਾਂ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਨਾ ਜੁੜੇ ਹੋਣ, ਮਨ ਦੇ ਭਰਮ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਚਾਰ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਮਨ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ, ਸੁਖ ਭੋਗਣ ਦੀ ਵਸਤੂ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਮਨ ਆਪ ਹੀ ਇੱਥੇ ਅਸਲ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ—ਅਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਇੰਨਾ ਭਟਕਾਏ ਹੋਏ ਹਾਂ?" "ਹਾਏ, ਅਸੀਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਦਰਦਮੰਦ ਹਾਂ, ਅਸਲੀਅਤ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋ ਕੇ ਭਟਕਦੇ ਮਨ ਵਾਲੇ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਹਿਰਣ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਲੱਭਦੇ ਹਨ। ਸਾਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੇਚਿਆ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਵੇਚੇ ਹੋਏ ਵਰਗੇ ਖੜੇ ਹਾਂ; ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਭਟਕਾਏ ਹੋਏ ਹਾਂ, ਭਾਵੇਂ ਸੱਚ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ ਵੀ।" "ਕੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਇਹ ਭੋਗ ਇੰਨੇ ਵੱਖਰੇ ਹਨ? ਵਿਅਰਥ ਹੀ, ਭਟਕਾਵੇ ਕਰਕੇ, ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਪੱਕੇ ਧਾਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਅਣਜਾਣ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਅਰਥ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਡੂੰਘੇ ਭਟਕਾਵੇ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਾਂਗ ਜਿਹੜੇ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਮੈਨੂੰ ਰਾਜਪਾਟ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ, ਮੈਨੂੰ ਸੁਖਾਂ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ, ਤੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੀ ਹੈ ਜੋ ਬਣ ਗਿਆ? ਜੋ ਝੂਠ ਹੈ, ਉਹ ਝੂਠ ਹੀ ਰਹਿਣ ਦੇ—ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸ ਨੇ ਕੁਝ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਹੈ?" "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚ ਕੇ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਂ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਗਵਾ ਬੈਠਾ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਯਾਤਰੀ ਰੇਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਰੁਚੀ ਗਵਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਮਾਣਯੋਗ, ਦੱਸੋ—ਕੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੀ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕੀ ਵਧਦਾ ਤੇ ਬਦਲਦਾ ਹੈ?" "ਬਰਾਢ਼ਾਪਾ, ਮੌਤ, ਜਨਮ, ਤੇ ਸੁਖ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਉਂਦੇ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਸਥਾਈ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਵੀ ਘਿਸ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ—ਦੇਖੋ, ਅਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਖੜੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਾਂਗ ਹਵਾ ਨਾਲ ਝੁਕਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ।