ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮਹਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਵਾਪਰਿਆ। ਜੇ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਸਾਰੇ ਸਾਂਝੇ ਕਾਰਜ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਚੱਲਣਗੇ। ਇਥੇ ਹੀ, ਮਹਲ ਦੇ ਖਾਲੀ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ, ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ; ਇਥੇ ਹੀ, ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜਾ ਵੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਥੇ ਹੀ, ਦੁਨਿਆਵੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਦੂਜੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਰਾਣੀ ਵਜੋਂ ਵੱਸਦੀ ਹਾਂ। ਇਥੇ ਹੀ, ਮਹਲ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ, ਮੇਰੇ ਪਤੀ, ਰਾਜਾ, ਨੇ ਆਪਣਾ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ; ਇਥੇ ਹੀ, ਉਸੇ ਅੰਦਰਲੇ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਮੁੜ ਰਾਜਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਸਿੰਘਾਸਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ; ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪਲਕ ਵਿੱਚ, ਇਥੇ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਲੋਕ, ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ, ਇਕ ਛੋਟੀ ਡੱਬੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀਆਂ ਕਈ ਤਿਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਸਮਾਏ ਹੋਏ ਹਨ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਥਾਨ ਦੂਰ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਦਾ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਉਹ ਇਥੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਵੇਖਦੀ ਹਾਂ—ਤੂੰ ਵੀ ਇਉਂ ਹੀ ਕਰ। ਧਰਤੀ ਦੀ ਅਰੁੰਧਤੀ ਦੀ ਧੀਏ, ਤੇਰੇ ਪਤੀ ਹੁਣ ਤਿੰਨ ਨਾਂ ਨਾਲ ਹਨ, ਜਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਈ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਸੈਂਕੜੇ ਹੋਣ। ਉਹ ਤਿੰਨ, ਜੋ ਨੇੜਲੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਜੋ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਜਨਮ ਲੈ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਰਾਖ ਹੋ ਗਿਆ; ਰਾਜਾ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਅਤੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ, ਅੰਦਰਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਮੁਰਦਾ ਪਿਆ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਇਸ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ, ਤੀਜਾ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਤੇ ਭਟਕ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਭੋਗਾਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਤੇ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੇ ਭੰਵਰਾਂ ਨਾਲ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਆਲੱਸ ਨਾਲ ਮੰਦ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਕਛੂਏ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਰਾਜਸੀ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਹੀ ਜੋਤ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤਾ ਪਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਸੰਸਾਰਿਕ ਮੋਹ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਜਾਗਦਾ। ਸੋਚਦਾ ਹੈ, "ਮੈਂ ਮਾਲਕ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਭੋਗ ਹੈ, ਮੈਂ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਹਾਂ ਤੇ ਖੁਸ਼ ਹਾਂ," ਪਰ ਉਹ ਅੰਤਹੀਣ ਵੱਡੀ ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਦੱਸ, ਹੇ ਸੋਹਣੀਏ, ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਪਤੀ ਤੈਨੂੰ ਨੇੜੇ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਹੇ ਬੱਚੀਏ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੀ ਹੈ—ਇਹ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਦਾ ਮੰਡਪ ਹੈ; ਤੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰਿਕ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੀਆਂ ਜੰਜੀਰਾਂ ਕੁਝ ਵੱਖਰੀ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਥੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਣਗਿਣਤ ਕੋਸਾਂ ਨਾਲ ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਵੇਖ, ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਸਿਰਫ਼ ਖਾਲੀ ਅਕਾਸ਼ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਣਗਿਣਤ ਮੇਰੂ ਤੇ ਮੰਦਰੂ ਪਹਾੜ ਖੜੇ ਹਨ। ਹਰ ਇਕ ਰੇਸ਼ੇ ਵਿੱਚ, ਬਿਨਾਂ ਰੁਕਾਵਟ ਦੇ, ਕਈ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਮਹਾਨ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ, ਉਹ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੇ ਬਿੰਦੂਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਹ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਵੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਹੈ, ਤੋਲੇ ਉੱਤੇ ਤਿਲ ਦੇ ਇਕ ਦਾਣੇ ਦੇ ਭਾਰ ਦੇ ਵੀ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਕਈ ਕੀਮਤੀ ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਰੌਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਥੇ ਧਰਤੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਤੱਤ ਨਹੀਂ। ਇਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਗਿਆਨ ਹੀ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਹੈ, "ਸੰਸਾਰ" ਆਦਿਕ ਨਾਂਵਾਂ ਹੇਠ; ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਧਰਤੀ ਆਦਿਕ ਤੱਤਾਂ ਵਾਲੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਤੇ ਵਿਧਾਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਾਂ, ਮੈਂ ਇਥੇ ਹੁਣ ਮਰ ਚੁੱਕੀ ਹਾਂ; ਮੇਰਾ ਜਨਮ ਰਜੋ-ਗੁਣੀ ਸੀ, ਨਾ ਕਿ ਤਮੋ ਜਾਂ ਸਤੋ-ਗੁਣੀ। ਬ੍ਰਹਮਣ ਦੇ ਅਵਤਰਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ, ਮੈਂ ਅੱਠ ਸੌ ਜਨਮ ਲੰਘਾ ਚੁੱਕੀ ਹਾਂ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਹਨਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਨਮਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁੱਖਾਂ ਵੇਖ ਰਹੀ ਹਾਂ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮੈਂ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਮਧੁਮੱਖੀ ਸੀ, ਤੇ ਕਦੇ ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਹਿਲਾ ਸੀ। ਮੰਦੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਫਿਰ ਮਨੁੱਖੀ ਔਰਤ ਬਣੀ; ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਤਾਂਗਣ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮੀਕਾ ਸੀ। ਕਰੰਜ, ਕੁੰਜ, ਜੰਬੀਰਾ ਤੇ ਕਦੰਬ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ, ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ, ਕਾਲੀ-ਕੁੰਹਜ, ਮੈਂ ਫਿਰ ਸ਼ਬਰੀ ਬਣੀ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਰਕੇ ਸਾਦੀ ਹੋ ਗਈ, ਤੇ ਲਤਾ ਬਣ ਗਈ; ਗੁਲੁਚਾ ਫਲਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਪੱਤੇ ਫੜੇ, ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹੀ। ਮੈਂ ਉਹ ਲਤਾ ਸੀ ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਈ; ਜਦੋਂ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲੱਗੀ, ਮੈਂ ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਧੀ ਬਣ ਗਈ। ਜਿਹੜੇ ਕਰਮ ਮੈਨੂੰ ਨਾਰੀ ਹੋਣ ਦੇ ਫਲ ਦਿੰਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਸੌ ਸਾਲ ਲਈ ਸੁਰਾਟ ਵਿੱਚ ਮਹਾਂ ਰਾਜਾ ਬਣੀ। ਪਰ ਪਾਲਮ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਹੇਠ ਪਾਪੀ ਰਾਜਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਨੌ ਸਾਲ ਲਈ ਕੋਛੂਏ ਵਾਂਗ ਕੋੜ ਵਾਲੀ ਨੇਵਲਾ ਬਣ ਗਈ। ਫਿਰ ਅੱਠ ਸਾਲ ਸੌਰਾਟ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮੈਂ ਗਾਂ ਵਾਂਗ ਜੀਊਂਦੀ ਰਹੀ, ਦੁਸ਼ਟ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਤਕਲੀਫਾਂ ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਗਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਸਹਿੰਦੀ। ਇੱਕ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ, ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸੀ, ਤੇ ਵੱਡੀ ਪੀੜਾ ਨਾਲ ਬਚ ਨਿਕਲੀ, ਜਿਵੇਂ ਹੁਣ ਇਹ ਵਾਸਨਾ-ਰੂਪ ਬੰਧਨ ਟੁੱਟ ਰਹੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਮਧੁਮੱਖੀ ਦੇ ਨਾਲ ਕਮਲ ਦੇ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਆਰਾਮ ਕੀਤਾ, ਅਣਖਿੜੇ ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਕਲੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰੇਸ਼ਾ ਮਾਣਿਆ। ਇੱਕ ਮਨਮੋਹਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਹਿਰਣ ਦੇ ਨਾਲ ਉੱਚੇ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਘੁੰਮਦੀ, ਤੇ ਸੋਹਣੀਆਂ ਜੰਗਲੀਆਂ ਥਾਂਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਵਲੋਂ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਈ। ਅੱਠੋ ਪਾਸਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਲਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਮੱਛੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਕਛੂਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਮੈਂ ਚਮੜੀਲੇ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਪੀਤਾ, ਮਿੱਠੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਗਾਉਂਦੀ; ਚੰਗੇ ਤੇ ਸਤਕਾਰੀ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਕੀਤਾ। ਤਾਲ ਤੇ ਤਮਾਲ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਚੰਚਲ ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਔਰਤ ਦੇ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਨਿਗਾਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਮਸਤ ਹੋਈ। ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀਆਂ, ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਜੰਗੀਆਂ ਨਾਲ, ਦੇਵੀ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ—ਦੇਵਤੇ—ਸੁਰਗ ਦੇ ਤਾਲਾਬ ਦੀ ਅਪਸਰਾ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ। ਹੀਰੇ ਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਲਾਲ ਤੇ ਮੋਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ, ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਦੇ ਕਾਮਨਾ-ਵਨ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਸਾਥੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਸੁਨਹਿਰੀਏ, ਮੇਰੀ ਜੀਵਨ-ਕਥਾ, ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਦੀ ਗੱਲ, ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੁਲ ਗਈ।