ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਦੇਵੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਸਾਡੀ ਘਰਵਾਰ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਕਿਰਪਾ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ, ਐਸਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਘਰ-ਪਰਵਾਰ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪੀੜਾਵਾਂ ਠੰਢੀਆਂ ਪੈ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਉਹ ਉੱਚੇ ਪੂਣਾਂ ਵਿੱਚ ਅਡਿੱਠਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਸਰਸਵਤੀ, ਜੋ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼ ਵਰਗੇ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਕੁਝ ਆਖ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਆਕਾਸ਼-ਸਮਾਨ ਰੂਪ ਵਾਲੀ, ਮੁਸਕਰਾਂਦੀ, ਚੁੱਪਚਾਪ ਬੈਠੀ ਰਹੀ। ਦੋਹਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਗੱਲਬਾਤ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਹੋਈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਜਾਂ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਕਰਮ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਿਰਫਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਸੱਚੇ ਮਕਸਦ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੀ ਗੱਲਬਾਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਅਸਲ ਮੱਤਲਬਾਂ ਉੱਤੇ ਸੀ। ਇਹ ਗੱਲਬਾਤ ਨਾ ਧਰਤੀ ਸੀ, ਨਾ ਨੜੀਆਂ, ਨਾ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ—ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਮਿਸ਼ਾਲ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਜਾਂ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਸੀ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਲਿਆ ਗਿਆ; ਦਰਸ਼ਕ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਨੇ ਜੋ ਦੇਖਣ ਯੋਗ ਸੀ, ਉਹ ਦੇਖ ਲਿਆ। ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਸੱਚ ਹੈ—ਫਿਰ ਹੋਰ ਕੀ ਪੁੱਛਣਾ? ਇੱਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਠਿਆ: "ਮੇਰੇ ਮਰੇ ਹੋਏ ਪਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਚੇਤਨਾ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਰਾਜ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦੀ? ਤੇ ਇੱਥੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਦਿੱਸ ਰਹੀ ਹਾਂ?" ਉੱਤਰ ਮਿਲਿਆ: "ਪਿਆਰੀਏ, ਜਦ ਤੂੰ ਅਭਿਆਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੇਰੀ ਦਵੈਤਾ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਮੌਸਮ ਦੇ ਬਦਲਦੇ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਪੁਰਾਣਾ ਮੌਸਮ ਫੌਰਨ ਨਹੀਂ ਮੁੱਕਦਾ।" "ਜੋ ਅਦਵੈਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਅਦਵੈਤਾ ਵਾਲੇ ਕਰਮ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜੋ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਅਡਿੱਠਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਲਈ ਛਾਂ ਜਾਂ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।" "ਬਿਨਾ ਅਭਿਆਸ, ਲੀਲਾ, ਉਥੇ ਵਿਘਟਨ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ; ਜਦ ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਆਈ, ਤਦ ਤੈਨੂੰ ਸੱਚੀ ਸੰਕਲਪ ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।" "ਹੁਣ ਵੀ, ਸੱਚ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਰਾਹੀਂ, ਉਹ ਇਰਾਦੇ ਮੇਰੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹਨ; ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ 'ਮੈਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਵੇ'—ਸੁੰਦਰਏ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਹੁਣ ਜੇ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਕੋਲ ਜਾਵੇਂ, ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਸਬੰਧ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਚੱਲਣਗੇ।" "ਇੱਥੇ ਹੀ, ਇਸ ਮਹਲ ਦੇ ਅੰਤਰਾਲ ਵਿੱਚ, ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਣੇ; ਇੱਥੇ ਹੀ, ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹੋ ਗਏ। ਇੱਥੇ ਹੀ, ਸੰਸਾਰੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਦੂਜੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਰਾਣੀ ਬਣੀ ਰਹੀ। ਇੱਥੇ ਹੀ, ਅੰਦਰਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ, ਮੇਰੇ ਪਤੀ, ਜੋ ਰਾਜਾ ਸਨ, ਉਥੇ ਮਰੇ; ਇੱਥੇ ਹੀ, ਅੰਦਰਲੇ ਕਮਰੇ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਮੁੜ ਰਾਜਾ ਬਣੇ।" "ਉਹ ਧਰਤੀ ਦਾ ਸਿੰਘਾਸਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਏ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਬਣੇ; ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ, ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ, ਇੱਥੇ ਹੀ ਸਥਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਘਰ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਦੇ ਲੋਕ ਬੰਦ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਛੋਟੇ ਡੱਬੇ ਵਿੱਚ ਕਈ ਰਾਈਆਂ ਦੇ ਦਾਣੇ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਮੈਂ ਸੋਚਦੀ ਹਾਂ, ਉਹ ਥਾਂ ਦੂਰ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਦੀ ਰਿਆਸਤ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਉਹ ਇੱਥੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਹੀ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਵੇਖਦੀ ਹਾਂ—ਤੂੰ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਕਰ।" "ਧਰਤੀ ਦੀ ਅਰੁੰਦਤੀ ਦੀ ਧੀਏ, ਤੇਰੇ ਪਤੀ ਇਸ ਵੇਲੇ ਤਿੰਨ ਹਨ, ਜਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਈ ਹੋਣ, ਸੈਂਕੜੇ ਵੀ। ਤਿੰਨ ਵਿੱਚੋਂ, ਜੋ ਨੇੜੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਸੁਆਹ ਹੋ ਗਿਆ; ਰਾਜਾ, ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਅੰਦਰਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਮੁਰਦਾ ਪਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਸਾਰਕ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ, ਤੀਜਾ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਭਟਕ ਰਿਹਾ ਹੈ।" "ਉਸਦਾ ਮਨ ਭੋਗ-ਰੂਪੀ ਲਹਿਰਾਂ ਤੇ ਭੰਵਰਾਂ ਨਾਲ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਚਾਲ ਥਕ ਕੇ ਮੰਦੀ ਹੋ ਗਈ, ਤੇ ਉਹ ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਕਛੂਏ ਵਾਂਗ ਹੈ।" "ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਰਾਜਕਾਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਚਾਨਣ ਵਿੱਚ ਸੌਂਦਾ ਪਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਸੰਸਾਰਿਕ ਮੋਹ ਦੇ ਭੁਲੇਖੇ ਤੋਂ ਜਾਗਦਾ ਨਹੀਂ। 'ਮੈਂ ਮਾਲਕ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਭੋਗੀ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਸਫਲ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਤੇ ਖੁਸ਼ ਹਾਂ'—ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਉਹ ਅੰਤਹੀਣ ਵੱਡੀ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਬੰਧ ਗਿਆ ਤੇ ਉਸਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ।" "ਹੁਣ ਦੱਸ, ਸੁੰਦਰਏ, ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਪਤੀ ਤੈਨੂੰ ਨੇੜੇ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚੋਂ ਖੁਸ਼ਬੂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ?" "ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਬੱਚੀਏ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੀ ਹੈ—ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਦਾ ਮੰਡਪ; ਤੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰਿਕ ਸੰਬੰਧ ਵੱਖਰੇ ਹੀ ਤਰੀਕੇ ਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ, ਭਾਵੇਂ ਇੱਥੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਣਗਿਣਤ ਲੱਖਾਂ ਕੋਸ ਦੂਰ ਹਨ।" "ਵੇਖ, ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਸਿਰਫ਼ ਖਾਲੀ ਅਕਾਸ਼ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਣਗਿਣਤ ਲੱਖਾਂ ਮੇਰੂ ਤੇ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਖੜੇ ਹਨ।" "ਹਰ ਇਕ ਕਣ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਬਿਨਾ ਰੁਕਾਵਟ ਦੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਮਹਾ-ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਉੱਤੇ, ਉਹ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੇ ਕਣ।" "ਫਿਰ ਵੀ, ਇਹ ਵੱਡੇ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ, ਜਿਹੜੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ, ਤੋਲਣ ਵਾਲੀ ਤਕੜੀ ਉੱਤੇ ਤਿਲ ਦੇ ਦਾਣੇ ਦੇ ਭਾਰ ਵਰਗੇ ਵੀ ਨਹੀਂ।" "ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼, ਕਈ ਰਤਨ-ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਰੌਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਉਂ ਹੀ ਚੇਤਨਾ ਸੰਸਾਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਧਰਤੀ ਆਦਿਕ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ।" "ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਚੇਤਨਾ ਹੀ 'ਸੰਸਾਰ' ਆਦਿ ਨਾਵਾਂ ਹੇਠ ਚਮਕ ਰਹੀ ਹੈ; ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਤੱਤਾਂ ਵਾਲਾ ਕੁਝ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।" "ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਬਣਦੀ ਤੇ ਉਠਦੀ ਹੈ, ਇਉਂ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਤੇ ਬਣਾਵਟਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।" "ਮਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਮਰ ਚੁਕੀ ਹਾਂ; ਮੇਰਾ ਜਨਮ ਰਜਸਿਕ ਸੀ, ਨਾ ਕਿ ਤਾਮਸਿਕ ਜਾਂ ਸਾਤਵਿਕ।" "ਬ੍ਰਹਮਨ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ, ਮੈਂ ਅੱਠ ਸੌ ਜਨਮ ਲੰਘਾ ਚੁੱਕੀ ਹਾਂ; ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਜਨਮ-ਅਸਥਾਨ ਦਿੱਸ ਰਹੇ ਹਨ।" "ਸੰਸਾਰ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮੈਂ ਇਕ ਵਾਰੀ ਦੂਜੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਮਧੁਮੱਖੀ ਸੀ, ਤੇ ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੁਆਰੀ ਸੀ।" "ਮੰਦ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਕਾਰਨ, ਮੈਂ ਫਿਰ ਮਨੁੱਖੀ ਇਸਤਰੀ ਬਣੀ; ਦੂਜੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਤੰਗਣ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਸੀ।" "ਕਰੰਜਾ, ਕੁੰਜਾ, ਜੰਬੀਰਾ, ਤੇ ਕਦੰਬ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ, ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ, ਸਿਆਹ ਰੰਗ ਦੀ, ਮੈਂ ਫਿਰ ਸ਼ਬਰੀ ਬਣੀ।" "ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਰਕੇ ਸਾਦੀ, ਮੈਂ ਲਤਾ ਬਣੀ; ਗੁਲੁਚਾ ਫਲ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਪੱਤੇ ਫੜ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹੀ।" "ਮੈਂ ਉਹੀ ਲਤਾ ਸੀ ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਆਸ਼ਰਮ ਦੀ ਸੀ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਈ; ਜਦ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਲੱਗੀ, ਮੈਂ ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਧੀ ਬਣੀ।" "ਇਸਤਰੀ ਹੋਣ ਦੇ ਫਲਦਾਇਕ ਕਰਮਾਂ ਕਾਰਨ, ਮੈਂ ਸੌ ਸਾਲ ਲਈ ਸੁਰਾਟ ਦੇ ਰਾਜੇ ਵਾਂਗ ਮਹਾਨ ਹੋਈ।