ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਰਾਘਵ ਜੀ, ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਕੋਈ ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਦੇਸ਼ ਖਾਲੀ ਜਾਂ ਖੋਖਲਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਇੱਕ ਔਰਤ, ਭਾਵੇਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਉਹ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਲਈ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਅਰਥਪੂਰਨ ਕੰਮ ਕਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਜਦੋਂ ਅਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਉਹੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਭਟਕਾਵ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਦੁਸਰਾ ਲੋਕ ਵੀ ਅਸੀਂ ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਬੱਚਾ ਅਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਭੂਤ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਮਰਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਅਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਾਂਗ ਤੱਕਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਗੇਂਦ ਵਾਂਗ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਅਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਕੁਝ ਹੋਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕੋਈ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੋਤੀ ਤੱਕਦਾ ਹੈ। ਡਰੇ ਹੋਏ, ਅੱਧ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਜਹਾਜ਼ 'ਚ ਬੈਠੇ ਲੋਕ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੁੱਖ ਜਾਂ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਭੂਤਾਂ ਵਾਂਗ, ਵੇਖਦੇ ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਸਾਡੀ ਆਦਤਾਂ ਤੇ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਕੁਝ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦਿੱਖ ਪਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਪਰ ਜਿਸ ਨੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਿਆ, ਉਸ ਲਈ ਧਰਤੀ ਆਦਿਕ ਜੋ ਕੁਝ ਦਿੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਅਕਾਸ਼ ਹੀ ਵਰਣਨਯੋਗ ਹੈ। ਜੋ ਜ্ঞানਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਇਕੋ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਤੇ ਆਤਮਾ ਵਾਂਗ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਪੁੱਤਰ, ਮਿੱਤਰ ਜਾਂ ਪਤਨੀ ਕਿਵੇਂ, ਕਿੱਥੇ ਜਾਂ ਕਦੋਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਜਿਵੇਂ ਜੈਸ਼ਠਸ਼ਰਮਨ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੇ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਜਿਵੇਂ ਸੋਚਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ ਹੈ, ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧਕੇ ਪਵਿੱਤਰ। ਇਹੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਜਾਲ ਹਰ ਥਾਂ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਹਾੜੀ ਢਲਾਣ ਉੱਤੇ, ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਪੰਡਾਲ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਦੋ ਔਰਤਾਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਉਥੇ ਹੀ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਇਹ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਸਾਡੇ ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਦੇਵੀਆਂ ਨੇ ਕਿਰਪਾ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ। ਪਰਿਵਾਰ, ਜਿਸ ਦੀ ਪੀੜ ਘਟ ਗਈ ਸੀ, ਉੱਚੇ ਪੁੰਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਰਸਵਤੀ, ਜੋ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਪੰਡਾਲ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸੀ, ਨੇ ਆਕਾਸ਼-ਸਮਾਨ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਹਾਸੇ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਆਖਿਆ। ਉਹ ਆਕਾਸ਼-ਸਮਾਨ ਰੂਪ ਵਾਲੀ, ਮੁਸਕੁਰਾਉਂਦੀ ਹੋਈ, ਚੁੱਪ ਰਹੀ। ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਕਲਪਨਾ ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਕੰਮ ਬੇਅਰਥ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਅਵਹਾਰ ਸੱਚੇ ਲਾਭ ਲਈ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਿਨਾ ਧਰਤੀ, ਨਾਡੀਆਂ ਜਾਂ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਉਪਜੀ। ਇਹ ਗੱਲਬਾਤ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਵੀ ਸੁਪਨੇ ਜਾਂ ਕਲਪਨਾ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਜਾਣਨਾ ਸੀ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਦਰਸ਼ਕ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਨੇ ਜੋ ਦੇਖਣਾ ਸੀ, ਦੇਖ ਲਿਆ। ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਸੱਚ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੀ ਪੁੱਛਣਾ? "ਮੇਰੇ ਮਰੇ ਹੋਏ ਪਤੀ ਦੀ ਜਿੰਦ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਰਾਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦੀ, ਤੇ ਇੱਥੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਦਿੱਸ ਜਾਂਦੀ ਹਾਂ?" ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ। ਜਵਾਬ ਮਿਲਿਆ, "ਬਿਨਾ ਅਭਿਆਸ, ਬੇਟੀਏ, ਦੁਇਤਾ 'ਚ ਤੇਰੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤਾ ਓਸ ਵੇਲੇ ਨਹੀਂ ਮੁੱਕੀ, ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਤਾਂ ਦੇ ਬਦਲਣ ਤੇ ਵੀ ਪੁਰਾਣੀ ਰੁੱਤ ਮੁੱਕਦੀ ਨਹੀਂ।" "ਜੋ ਅਦ੍ਵੈਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਉਸ ਲਈ ਅਦ੍ਵੈਤ ਦੇ ਕਰਮ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਜੋ ਤਪਸਵੀ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਲਈ ਛਾਂ ਜਾਂ ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ?" "ਬਿਨਾ ਅਭਿਆਸ, ਲੀਲਾ, ਉਥੇ ਵਿਘਟਨ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ; ਜਦੋਂ ਅਵਸਥਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਅਸਲ ਸੰਕਲਪ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਸੀ।" "ਹੁਣ ਵੀ, ਸੱਚ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ, ਉਹ ਮਨੋਰਥ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹਨ; ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ 'ਸਿੱਧਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਵੇ', ਸੁੰਦਰਏ, ਪੂਰੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਹੁਣ ਜੇ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਕੋਲ ਜਾਵੇਂ, ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਵਿਅਵਹਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਚੱਲਣਗੇ।" "ਇਥੇ ਹੀ, ਮਹਲ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਣਿਆ; ਇਥੇ ਹੀ, ਮਰ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਥੇ ਹੀ, ਸੰਸਾਰਿਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਦੂਜੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਰਾਣੀ ਵਾਂਗ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹਾਂ। ਇਥੇ ਹੀ, ਅੰਦਰਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ, ਮੇਰਾ ਪਤੀ, ਰਾਜਾ, ਉਥੇ ਮਰ ਗਿਆ; ਇਥੇ ਹੀ, ਅੰਦਰਲੇ ਕਮਰੇ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਉਥੇ ਦੁਬਾਰਾ ਰਾਜਾ ਬਣ ਗਿਆ।" "ਉਹ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜਸਿੰਘਾਸਨ ਹਾਸਲ ਕਰ ਗਿਆ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਬਣਿਆ; ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਇਥੇ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।" "ਇਸੇ ਘਰ-ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸਮਾਈ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਡੱਬੀ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਾਰੀਆਂ ਤਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁੱਛੀਆਂ ਹੋਣ।" "ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਥਾਂ ਦੂਰ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਦਾ ਰਾਜ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਇਹ ਇੱਥੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਹੀ ਦਿੱਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਵੇਖਦੀ ਹਾਂ—ਤੂੰ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਕਰ।" "ਧਰਤੀ ਦੀ ਅਰੁੰਧਤੀ ਦੀ ਧੀਏ, ਤੇਰੇ ਪਤੀ ਇਸ ਵੇਲੇ ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਹਨ, ਜਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਈ ਹੋਰ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਸੈਂਕੜੇ ਵੀ।" "ਇਹ ਤਿੰਨ ਵਿੱਚੋਂ, ਇੱਕ, ਦੂਜਾ ਜਨਮ ਲੈ ਚੁੱਕਾ, ਸੜ ਕੇ ਰਾਖ ਹੋ ਗਿਆ; ਰਾਜਾ, ਮਾਲਾ ਤੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਅੰਦਰਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਲਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਪਿਆ ਹੈ।" "ਇਸ ਸੰਸਾਰ-ਰੰਗਮੰਚ ਵਿੱਚ, ਤੀਜਾ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਕੇ ਭਟਕ ਰਿਹਾ ਹੈ।" "ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਭੋਗਾਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਤੇ ਭਵਰਾਂ ਨਾਲ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਵਿਹਾਰ ਆਲੱਸ ਨਾਲ ਮੰਦਾ ਤੇ ਜਰਜਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਕਛੂਏ ਵਾਂਗ ਹੈ।" "ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਰਾਜ-ਕਰਤੱਬ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਤੇਜ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮੋਹ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਜਾਗਦਾ।" "ਸੋਚਦਾ ਹੈ, 'ਮੈਂ ਮਾਲਕ ਹਾਂ, ਭੋਗੀ ਹਾਂ, ਸਫਲ ਹਾਂ, ਤਾਕਤਵਰ ਤੇ ਖੁਸ਼ ਹਾਂ', ਉਹ ਅੰਤ-ਰਹਿਤ ਵੱਡੀ ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਹੈ।" "ਹੁਣ ਦੱਸ, ਸੁੰਦਰਏ, ਕਿਹੜਾ ਪਤੀ ਤੈਨੂੰ ਨੇੜੇ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਸੁਗੰਧ ਦੀ ਲਹਿਰ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ?" "ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਬੇਟੀਏ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੀ ਹੈ—ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦਾ ਮੰਡਪ ਹੈ; ਤੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰੀ ਬੰਧਨ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹਨ।" "ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਗੋਲ, ਜਿਹੜੇ ਇੱਥੇ ਨੇੜੇ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਣਗਿਣਤ ਕੋਸਾਂ ਨਾਲ ਦੂਰ ਹਨ।" "ਵੇਖ, ਤੇਰੇ ਅੱਗੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਸਿਰਫ਼ ਪਵਿੱਤਰ ਅਕਾਸ਼ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਣਗਿਣਤ ਮੇਰੂ ਤੇ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਖੜੇ ਹਨ।" "ਹਰ ਇਕ ਅਣੂ ਵਿੱਚ, ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਬਿਨਾ ਰੁਕਾਵਟ ਉਪਜਦੇ ਹਨ; ਵੱਡੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਤੇ, ਉਹ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੇ ਰੇਸ਼ਿਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ।" "ਫਿਰ ਵੀ, ਇਹ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ, ਜਿਹੜੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹਨ, ਤੁਲੜੀ ਉੱਤੇ ਤਿਲ ਦੇ ਦਾਣੇ ਦੇ ਭਾਰ ਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ।" "ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਤਨਾਂ ਵਾਲੇ ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨਾ ਵੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਵਾਂਗ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਧਰਤੀ ਤੇ ਹੋਰ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ।