ਇਸ ਸਮੇਂ, ਆਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨਰਾਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ, ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਗੀਤ ਗੂੰਜ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ, ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਮਦ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਆਸਮਾਨ ਨੂੰ ਸੁਸ਼ੋਭਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਇਹ ਦੇਵੀਆਂ ਸਾਡਾ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਨ, ਸਾਨੂੰ ਸੁਖ ਦੇਣ ਆਈਆਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਹਾਨ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਕਦੇ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਆਖੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਛੁਹਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੌਮਲ ਪੱਤਾ ਆਪਣੇ ਜੜ ਦੇ ਗੰਢ ਨੂੰ ਛੁਹਿ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਂ ਦੇ ਇਸ ਸਨੇਹੀ ਛੂਹ ਨਾਲ, ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਦੁੱਖ ਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਪਰਬਤ ਤੇ ਮੀਂਹ ਆਉਣ 'ਤੇ ਗਰਮੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਘਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਹ ਦੋਵਾਂ ਦੇਵੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਸਭ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਹੋ ਗਏ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਮਿਟ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਅਮਰਤਾ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਪੀ ਕੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਮਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਜੈਸ਼ਠਸ਼ਰਮਣ ਦੀ ਨਾ ਤਾਂ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕਰਵਾਈ, ਨਾ ਹੀ ਉਸਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ—ਇਹ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ? ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਧਰਤੀ ਤੇ ਹੋਰ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਜਾਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਆਪਣੀ ਵਿਅਕਤਿਤਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ (space) ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਆਦਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਕਰਕੇ ਅਸਲ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਉਹ ਅਸਲ ਜਾਪਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਾ ਭੂਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਸਦੇ ਬਾਰੇ ਜਾਣਦਾ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਆਦਿਕ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵੇਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਗਾਇਬ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ—ਇਹੀ ਹਾਲ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਤੱਤ ਨਾਲ ਜਾਗ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਹੀ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਤੱਤ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਕੰਧ ਵੀ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ, ਕੋਈ ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਜ਼ਮੀਨ ਖਾਲੀ ਜਾਂ ਥੱਲੀ ਜਾਪ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਔਰਤ, ਭਾਵੇਂ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਮਰਦਾਂ ਲਈ ਅਰਥਪੂਰਨ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼, ਜਦ ਧਰਤੀ ਆਦਿਕ ਵਾਂਗ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਉਹ ਧਰਤੀ ਆਦਿਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਭਟਕਾਵੇ ਕਰਕੇ, ਹੋਰ ਲੌਕਿਕ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੱਚਾ ਆਸਮਾਨ ਨੂੰ ਡੈਵ ਜਾਂ ਭੂਤ ਵਾਂਗ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਮਰਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਆਸਮਾਨ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਗੇਂਦ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਆਸਮਾਨ ਨੂੰ ਕੁਝ ਹੋਰ, ਤੇ ਕੋਈ ਉਸ ਵਿੱਚ ਮੋਤੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਡਰੇ ਹੋਏ, ਅੱਧ-ਸੁੱਤੇ ਜਾਂ ਜਹਾਜ਼ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਆਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਰੁੱਖ ਆਦਿਕ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜਾਂ ਡੈਵ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਸਲ ਅਨੁਭਵ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਰੂਪਕਲਪਨਾਵਾਂ ਮਨ ਦੀ ਆਦਤ ਨਾਲ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ; ਜੋ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਜੋ ਸੱਚ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਧਰਤੀ ਆਦਿਕ ਤੱਤ ਜਿਵੇਂ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ; ਸਿਰਫ ਆਕਾਸ਼, ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਮੌਜੂਦ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਰਿਸ਼ੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਇਕਤਾ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਤੇ ਆਤਮਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਪੁੱਤਰ, ਦੋਸਤ ਜਾਂ ਪਤਨੀ ਕਿੱਥੇ, ਕਿਵੇਂ ਜਾਂ ਕਦੋਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਜੈਸ਼ਠਸ਼ਰਮਣ ਵੱਲੋਂ ਖੇਡ ਵਿਚ ਸਿਰ ਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖਣਾ ਮਨ ਦੀ ਉਸ ਲਹਿਰ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਸੀ, ਜੋ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੇ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਸੋਚਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਬਹੁਤ ਸੁੱਖਮ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ। ਹਰ ਥਾਂ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਇਹੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਜਾਲ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਪਹਾੜੀ ਢਲਾਣ 'ਤੇ, ਉਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਪੰਡਾਲ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਦੋਵਾਂ ਔਰਤਾਂ ਠਹਿਰ ਕੇ, ਅਚਾਨਕ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਇਹ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਸਾਡੀਆਂ ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਦੇਵੀਆਂ ਨੇ ਕਿਰਪਾ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ; ਘਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਉੱਤਮ ਪੂਣ ਦੇ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਰਸਵਤੀ, ਜੋ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਪੰਡਾਲ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਆਕਾਸ਼-ਸਮਾਨ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਆਖਿਆ। ਉਹ, ਹੱਸਦਿਆਂ, ਆਪਣੇ ਆਕਾਸ਼-ਸਮਾਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚੁੱਪ ਰਹੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਇਸ ਗੱਲ ਤੇ ਸੀ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਕਲਪਨਾ ਅਤੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਕੰਮ ਵਿਅਰਥ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਮਕਸਦ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਵੀ ਇਹੀ ਸੀ। ਬਿਨਾਂ ਧਰਤੀ, ਨਾਡੀਆਂ ਜਾਂ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਪਸੀ ਗੱਲਬਾਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ; ਇਹ ਗੱਲਬਾਤ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਸੁਪਨੇ ਜਾਂ ਕਲਪਨਾ ਵਾਲੀ ਜਿਹੀ ਹੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਸੀ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਲਿਆ ਗਿਆ; ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨੇ ਜੋ ਦੇਖਣਾ ਸੀ, ਉਹ ਵੇਖ ਲਿਆ। ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਸੱਚ ਹੈ—ਹੁਣ ਹੋਰ ਕੀ ਪੁੱਛਣਾ? "ਮੇਰੇ ਮਰੇ ਹੋਏ ਪਤੀ ਦੀ ਜੀਵਾਤਮਾ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਰਾਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ—ਮੈਂ ਉਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀ, ਤੇ ਇੱਥੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਦਿਸ ਰਹੀ ਹਾਂ?" ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ। "ਬਿਨਾਂ ਅਭਿਆਸ ਦੇ, ਪ੍ਰੀਤਮ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਤੇਰੀ ਦੁਵੈਤਤਾ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਘਟ ਨਹੀਂ ਸਕੀ, ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਤਾਂ ਦੇ ਬਦਲਣ 'ਤੇ ਵੀ ਪੁਰਾਣੀ ਰੁੱਤ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।" "ਜੋ ਅਦਵੈਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਲਈ ਅਦਵੈਤ ਦੇ ਕਰਮ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਜੋ ਤਪੱਸਵੀ ਬਣ ਗਿਆ, ਉਸ ਲਈ ਛਾਂ ਜਾਂ ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਬਿਨਾਂ ਅਭਿਆਸ ਦੇ, ਹੇ ਲੀਲਾ, ਉਥੇ ਵਿਘਟਨ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ; ਜਦ ਅਵਸਥਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਤਦ ਤੈਨੂੰ ਅਸਲ ਸੰਕਲਪ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।" "ਹੁਣ ਵੀ, ਸੱਚ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਇਰਾਦੇ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲ ਗਏ ਹਨ; ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ, 'ਮੈਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਵੇ,' ਹੇ ਸੁੰਦਰਿ, ਪੂਰੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਹੁਣ, ਜੇ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾਵੇਂ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਸਾਰੇ ਸਾਂਝੇ ਮਾਮਲੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਚੱਲਣਗੇ।" "ਇਥੇ ਹੀ, ਮਹਲ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਣਿਆ; ਇਥੇ ਹੀ, ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ। ਇਥੇ ਹੀ, ਆਪਣੇ ਸੰਸਾਰੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਹੋਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਰਾਣੀ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹਾਂ। ਇਥੇ ਹੀ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਕਮਰਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਮੇਰਾ ਪਤੀ, ਰਾਜਾ, ਉਥੇ ਮਰਿਆ; ਇਥੇ ਹੀ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਕਮਰਿਆਂ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਮੁੜ ਉਥੇ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ।" "ਉਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਸਿੰਘਾਸਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਬਣਿਆ; ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ, ਇਥੇ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸੀ ਘਰ-ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਡੱਬੀ ਵਿੱਚ ਕਈ ਰਾਈਆਂ ਦੇ ਦਾਣੇ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਉਹ ਥਾਂ ਦੂਰ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਦਾ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਉਹ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਇੱਥੇ ਹੀ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਵੇਖਦੀ ਹਾਂ—ਤੂੰ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਕਰ।" "ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਅਰੁੰਧਤੀ ਦੀ ਧੀ, ਤੇਰੇ ਪਤੀ ਹੁਣ ਤਿੰਨ ਹਨ, ਜਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਈ, ਸੈਂਕੜੇ ਵੀ। ਉਹ ਤਿੰਨ ਵਿੱਚੋਂ ਜੋ ਨੇੜਲੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਜੋ ਦੁਜਾ-ਜਨਮਿਆ ਸੀ, ਸੁਆਹ ਹੋ ਗਿਆ; ਰਾਜਾ, ਮਾਲਾ ਤੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਕਮਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਪਿਆ ਹੈ।" "ਇਸ ਸੰਸਾਰਕ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ, ਤੀਜਾ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਗਿਆ ਹੈ ਤੇ ਮਾਇਆ ਵਿੱਚ ਭਟਕ ਰਿਹਾ ਹੈ।