ਇੱਕ ਵਾਰ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਸੀ, ਜੋ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਚੂਰ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਹਰ ਹਿੱਸੇ ਉੱਤੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਨ, ਲੋਕ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ, ਹਰੇਕ ਵਾਸੀ ਦੁਖੀ ਤੇ ਮੌਤ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ। ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਂਗ clustered ਪੱਤਿਆਂ ਤੋਂ, ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਤਪਦੇ ਹੋਏ, ਥੋਥੀਆਂ ਹੰਝੂਆਂ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਡਿੱਗ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਗਲੀਆਂ, ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਲੋਕ ਵੱਸਦੇ ਸਨ, ਹੁਣ ਸੁੰਝੀਆਂ ਪਈਆਂ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਨਮਕ ਵਾਂਗ ਚਿੱਟਾ ਪੈ ਗਿਆ ਸੀ। ਖੁਸ਼ੀ ਗੁੰਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਦਿਲ ਖਾਲੀ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਗਲੀਆਂ ਨੇ ਵਿਧਵਾ ਵਾਂਗ ਸੁੱਤਿਆ ਲਗਦਾ ਸੀ। ਬੇਲਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਗਰਮ ਤੇ ਤਪਦੀ ਹਵਾ ਨੇ ਮਾਰਿਆ ਸੀ, ਮੀਂਹ ਤੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿੱਘਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਕੋਕਿਲਾਂ ਤੇ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਦੇ ਰੋਣੇ ਨਾਲ ਉਹ ਬੇਲਾਂ ਆਪਣੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਹਥੀਂ ਆਪ ਨੂੰ ਮਾਰਦੀਆਂ ਜਾਪਦੀਆਂ ਸਨ। ਜਹੜੇ ਝਰਨੇ ਸਨ, ਉਹ ਵੀ ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਸੁੱਕ ਗਏ ਸਨ, ਵੱਡੀਆਂ ਦਰਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੱਥਰਾਂ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਦੇ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੌ ਟੁਕੜਿਆਂ 'ਚ ਵੰਡਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਣ। ਘਰ, ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਗੱਲਾਂ-ਬਾਤਾਂ ਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਚੁੱਪ, ਉਲਝਣ ਭਰੇ, ਤੇ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਉਹ ਘਣੇ ਤੇ ਅਪਾਰ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਬਾਗ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਤੋਂ, ਜਿਥੇ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਉਥੇ ਮਿੱਠੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਦੀ ਥਾਂ ਹੁਣ ਮਾੜੀ ਵਾਸ ਆ ਰਹੀ ਸੀ। ਆਮਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਥੀਆਂ, ਉਹ ਬੇਲਾਂ, ਹਰ ਰੋਜ਼ ਆਪਣਾ ਰਸ ਗੁਆ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਪਤਲੇ ਲਤਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕੁੜੀਆਂ ਕਲੀਆਂ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਹੁਣ ਮੁਰਝਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਨਦੀਆਂ, ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਲਈ ਉਤਾਵਲੀਆਂ ਸਨ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਲਝ ਕੇ ਬਹ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਰੁਲਦੇ ਹੋਏ ਵਗ ਰਹੇ ਸਨ। ਸਰੋਵਰ, ਬਿਲਕੁਲ ਅਡੋਲ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼, ਇੱਕ ਮੱਖੀ ਦੇ ਡਿੱਗਣ ਨਾਲ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਹਿਲਜੁਲ ਮੰਨਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਆਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨਰਾਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ, ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਗੀਤ ਗੂੰਜ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੇ ਪਹੁੰਚਣ ਨਾਲ ਇਹ ਸਭ ਸਜ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਲਈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵੀਆਂ ਨੂੰ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਰਾਹਤ ਮਿਲੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਹਾਨਾਂ ਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਸਦਾ ਫਲਦਾਇਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਾਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਸਿਰ ਛੂਹਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੌਮਲ ਪੱਤਾ ਆਪਣੇ ਜੜ knot ਨੂੰ ਛੂਹਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਛੂਹਣ ਨਾਲ, ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਮੀਂਹ ਪੈਣ ਨਾਲ ਗਰਮੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਜਦ ਉਹ ਦੋਵਾਂ ਦੇਵੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਘਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਤੇ ਦੁੱਖ ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਏ, ਬਿਲਕੁਲ ਐਸਾ ਜਿਵੇਂ ਅਮਰਤਾ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੀ ਲਿਆ ਹੋਵੇ। ਪਰ ਮਾਤਾ ਨੇ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਜੈਠਸ਼ਰਮਣ ਦੀ ਨਾ ਤਾਂ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕਰਵਾਈ, ਨਾ ਹੀ ਉਸਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ—ਇਹ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ? ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਸੂਝ ਰਾਹੀਂ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਮੰਡਲ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਅਲੱਗ ਹਸਤੀ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਕੁਝ ਹੋਰ ਰੂਪ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੇਮੀ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਸੱਤ ਨੂੰ ਸੱਤ ਵਾਂਗ ਦੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਾ ਭੂਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਸ ਬਾਰੇ ਜਾਣਦਾ ਨਹੀਂ। ਧਰਤੀ ਆਦਿਕ ਦੀ ਹਾਲਤ ਜਾਪਦੀ ਤਾਂ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਪਲ ਵਿੱਚ ਗਾਇਬ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ—ਇਹੀ ਹਾਲ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਜਾਗਦੇ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਅਕਾਸ਼ ਦੇ ਤੱਤ ਵਲੋਂ ਜਾਗ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਅਕਾਸ਼ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਤੱਤ ਹਿਲਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਕੰਧ ਵੀ ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਾਰੀ ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਧਰਤੀ ਖਾਲੀ ਜਾਂ ਸੁੰਝੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ; ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਔਰਤ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਮਰਦਾਂ ਲਈ ਅਰਥਪੂਰਨ ਕੰਮ ਕਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਕਾਸ਼, ਜਦ ਧਰਤੀ ਆਦਿਕ ਵਾਂਗ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਲਕ ਵਿੱਚ ਉਹ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਮੋਹ ਰਾਹੀਂ ਦੂਜਾ ਲੋਕ ਵੀ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੱਚਾ ਅਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਭੂਤ ਵਾਂਗ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਮਰਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਅਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਾਂਗ, ਕੋਈ ਵਾਲ ਨੂੰ ਗੇਂਦ ਵਾਂਗ, ਕੋਈ ਅਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਕੁਝ ਹੋਰ, ਤੇ ਕੋਈ ਉਸ ਵਿੱਚ ਮੋਤੀ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਡਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਅੱਧ-ਸੁੱਤੇ ਹਨ ਜਾਂ ਜਹਾਜ਼ 'ਚ ਹਨ, ਉਹ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੁੱਖ ਆਦਿਕ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਲਾਂ ਆਦਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ; ਜੋ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਜੋ ਸੱਚ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਧਰਤੀ ਆਦਿਕ ਉਹ ਜਾਪਦੇ ਨਹੀਂ ਜਿਵੇਂ ਦਿਸਦੇ ਹਨ; ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਅਕਾਸ਼ ਹੀ ਅਸਲ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਇਕੋ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਵਾਂਗ ਜਾਣ ਲਿਆ, ਉਸ ਲਈ ਪੁੱਤਰ, ਦੋਸਤ ਜਾਂ ਪਤਨੀ ਕਿਵੇਂ, ਕਦ, ਕਿੱਥੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਜੈਠਸ਼ਰਮਣ ਵਲੋਂ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਮਾਂ ਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖਣਾ ਵੀ ਮਨ ਦੀ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਧਾਰਨਾ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਜਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਓਹੋ ਜਾਪਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਸੁੱਖਮ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ। ਹਰ ਥਾਂ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਇਹੀ ਵਸਤਾਂ ਦਾ ਜਾਲ ਵਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਕਲਪਿਤ ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪਹਾੜੀ ਢਲਾਨ ਤੇ, ਉਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਦੋਨੋ ਔਰਤਾਂ ਉਥੇ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਅਚਾਨਕ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਜਿਵੇਂ ਸਾਡੀਆਂ ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਦੇਵੀਆਂ ਨੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੋਵੇ, ਘਰ-ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਦੁੱਖ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਏ, ਤੇ ਉਹ ਪਰਮ ਪੁੰਨ ਵਿਚ ਟਿਕ ਗਿਆ। ਸਰਸਵਤੀ, ਜੋ ਖੁੱਲੇ ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਆਕਾਸ਼-ਸਮਾਨ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਹੱਸ ਰਹੀ ਸੀ ਤੇ ਚੁੱਪ ਸੀ, ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਕੰਮ ਵਿਅਰਥ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਈ ਕੰਮ ਸਿਰਫ਼ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਿਨਾਂ ਧਰਤੀ, ਨਾਡੀਆਂ ਜਾਂ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਹੋਈ; ਉਹ ਗੱਲਬਾਤ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਸੁਪਨੇ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾ ਵਰਗੀ ਹੀ ਸੀ। ਜੋ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਸੀ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ; ਦਰਸ਼ਕ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਨੇ ਜੋ ਦੇਖਣਾ ਸੀ, ਉਹ ਦੇਖ ਲਿਆ। ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਸੱਚ ਹੈ—ਹੁਣ ਹੋਰ ਕੀ ਪੁੱਛਣਾ? ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਰੇ ਪਤੀ ਦੀ ਜਿੰਦ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀ, ਤੇ ਇੱਥੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਦਿਸ ਰਹੀ ਹਾਂ? ਬਿਨਾਂ ਅਭਿਆਸ, ਪਿਆਰੀਏ, ਤੇਰੀ ਦਵੈਤ ਦੀ ਪੱਕੀ ਮੰਨਤਾ ਉਸ ਵੇਲੇ ਨਹੀਂ ਮੁੱਕੀ, ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਤਾਂ ਦੀ ਬਦਲੀ ਰੁੱਤ ਦੇ ਸੰਧੀ ਤੇ ਨਹੀਂ ਮੁੱਕਦੀ। ਜੋ ਅਦਵੈਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ, ਉਹ ਅਦਵੈਤ ਦੇ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ; ਜੋ ਤਪਸਵੀ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਛਾਂ ਜਾਂ ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਬਿਨਾਂ ਅਭਿਆਸ, ਹੇ ਲੀਲਾ, ਉਥੇ ਵਿਲੀਨਤਾ ਨਹੀਂ ਹੋਈ; ਜਦ ਥਾਂ ਆਈ, ਤਦ ਤੈਥੋਂ ਸੱਚੀ ਸੰਗਲੱਪ ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਹੁਣ ਵੀ, ਸੱਚ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਰਾਹੀਂ, ਉਹ ਇਰਾਦੇ ਮੇਰੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹਨ; ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ, "ਸਿੱਧਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਵੇ," ਹੇ ਸੁੰਦਰੇ, ਪੂਰੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।