ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਉਹ ਮਹਿਲਾ ਫਿਰ ਚੱਲੀ, ਉਸਦੇ ਪੈਰ ਬਿਲਕੁਲ ਨਰਮ ਤੇ ਕੋਮਲ ਫੁੱਲਾਂ ਜਾਂ ਤਾਜ਼ਾ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਕਮਲ ਦੇ ਪਤਿਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਜਿਹੜੇ ਹੋਲੇ-ਹੋਲੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਛੁੰਦੇ। ਉਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਦੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗੀ ਠੰਢਕ ਨਾਲ, ਸੁੱਕੇ ਹੋਏ ਤਾਲ ਤੇ ਤਮਾਲ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਕੋਪਲੇ ਉੱਗ ਆਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੰਨਣੀ ਕਾਂਤੀ ਮੁੱਕ ਗਈ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਫਿਰ, ਜੇਠ ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ "ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਦੇਵੀਆਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ" ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਇਕ ਮੁੱਠ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਚ ਰੱਖ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਉਥੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਭੇਟ ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਦੇਵੀਆਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਖੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਦੇ ਪੌਂਡ ਤੇ ਠੰਢੀ ਓਸ ਦੀ ਵਰਖਾ ਪੈਂਦੀ ਹੋਵੇ। ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ, "ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਇਹ ਦੇਵੀਆਂ ਜਿੱਤੂ ਹੋਣ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਸਾਡਾ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਆਈਆਂ ਹਨ। ਭਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਵੀ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।" ਉਹ ਦੇਵੀਆਂ ਇਥੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜੋੜੇ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈਆਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਆਧਾਰ, ਸਭ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਦੇ ਸਵਾਗਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜੰਮੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਨੀਵ ਸਨ। ਉਹ ਦਿਨ ਸੀ ਜਦੋਂ ਸਾਡੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ, ਪੁੱਤਰਾਂ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਤੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ; ਹੁਣ ਸਾਡੇ ਲਈ ਤਿੰਨੋਂ ਲੋਕ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਰੁੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਬੈਠੀਆਂ ਚਿੜੀਆਂ ਹਰ ਪਲ ਉੱਡਦੀਆਂ ਹਨ; ਖਾਲੀ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਮਰੇ ਹੋਏ ਦੀ ਵਿਛੋੜੀ ਚ ਰੁੱਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਆਵਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੁੱਖ ਹੈ। ਪਹਾੜ ਵੀ ਆਪਣੇ ਗੁੰਝਦੇ ਹੋਏ ਗੁਫਾਵਾਂ ਦੇ ਸਦਮਿਆਂ ਅਤੇ ਹੰਝੂਆਂ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਵਾਂਗ ਵਗਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਨਾਲ, ਉੱਚੇ-ਉੱਚੇ ਰੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਹੜੀਆਂ ਛੱਜੀਆਂ, ਆਪਣੇ ਕਪੜੇ ਖੁਲ੍ਹੇ ਤੇ ਛਾਤੀ ਨੰਗੀ ਹੋਈ, ਡਿੱਗਦੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗਰਮ ਆਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਵੱਖਰੇ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ, ਤੇ ਉਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਸੁੱਕ ਗਈਆਂ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਫਿਰਦੀਆਂ। ਪਿੰਡ, ਜਿਹਦੇ ਹਰੇਕ ਅੰਗ 'ਤੇ ਜ਼ਖਮ ਤੇ ਦੁੱਖ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜਾਂ ਕਿੰਨੀ ਵੀ ਕਰੜੀਆਂ ਤੇ ਦੁਖਦਾਈ ਹੋਣ, ਉਪਵਾਸ ਤੇ ਮੌਤ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਦਾਸ ਖੜਾ ਹੈ। ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ 'ਚੋਂ ਹਰ ਰੋਜ਼, ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਗਰਮ ਹੋਈਆਂ ਓਸ ਵਰਗੀਆਂ ਹੰਝੂਆਂ ਡਿੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਗਲੀਆਂ, ਜਿੱਥੋਂ ਸੁਖੀ ਜਨਤਾ ਚਲੀ ਗਈ, ਹੁਣ ਲੂਣ ਨਾਲ ਚਿੱਟੀਆਂ ਪੈ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਉਹ ਵਿਧਵਾ, ਸੁਖ-ਰਹਿਤ ਤੇ ਮਨ-ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਲਤਾਵਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਗਰਮ ਤੇ ਤਪਦੇ ਹਵਾ ਨੇ ਮਾਰਿਆ, ਮੀਂਹ ਤੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨੇ ਪੀੜਿਆ, ਕੋਇਲ ਤੇ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਾਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਹੜੀਆਂ ਛੱਜੀਆਂ, ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਸੜ ਗਈਆਂ, ਵੱਡੀਆਂ ਦਰਾਰਾਂ ਤੋਂ ਪੱਥਰਾਂ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੌ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤੋੜਨ ਚਾਹੁੰਦੀਆਂ ਹੋਣ। ਘਰ, ਜਿੱਥੋਂ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਤੇ ਸੁਖ-ਸਮਪੱਤੀ ਮੁੱਕ ਗਈ, ਮੌਨ, ਮਨ-ਭਟਕਾਅ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ, ਤੇ ਹੁਣ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਤੇ ਅਪਹੁੰਚ ਹਨ। ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਚਿਆਂ ਤੋਂ, ਜਦ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਰੋਦੀਆਂ ਹਨ, ਮਿੱਠੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਦੀ ਥਾਂ ਹੁਣ ਦੁੱਧੀ ਬੂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਆਮ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਥਣ ਲਤਾਵਾਂ ਹਰ ਦਿਨ ਆਪਣਾ ਰਸ ਖੋ ਬੈਠੀਆਂ ਹਨ; ਨਾਜੁਕ ਲਤਾਵਾਂ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕੋਪਲੇ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ, ਹੁਣ ਮੁੱਕਦੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਝਰਨਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਕੇ ਵਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਗਣ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਗੁਣਗੁਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਰੋਵਰ, ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇੰਨਾ ਤੱਕ ਕਿ ਮੱਛਰ ਦੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਹਿਲਾਵਟ ਨੂੰ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਚੰਚਲਤਾ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਤੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਹਨ। ਅੱਜ ਆਕਾਸ਼ ਕਿਨਨਰਾਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ, ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਹੈ, ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਪਹੁੰਚਣ ਨਾਲ ਉਹ ਸਜ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੁਣ ਇਹ ਦੇਵੀਆਂ ਸਾਡਾ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਹਾਨਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਦੇ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਤੇ ਉਸਦੇ ਸਿਰ ਤੇ ਹੱਥ ਫੇਰਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਆਪਣੀ ਕੋਮਲ ਪੱਤੀ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਜੜ ਨੂੰ ਛੁੰਹਦਾ ਹੋਵੇ। ਉਸਦੇ ਛੂਹਣ ਨਾਲ, ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਸਾਰੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਤੇ ਦੁੱਖ ਉਤਰੇ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਮੀਂਹਦੀਆਂ ਘਟਾਵਾਂ ਆਉਣ ਤੇ ਗਰਮੀ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਜਦ ਉਹ ਦੋਵਾਂ ਦੇਵੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਘਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਤੇ ਨਿਰਦੁਖ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਅਮਰਤਾ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੀ ਲਿਆ ਹੋਵੇ। ਪਰ ਮਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਜੇਠ ਸ਼ਰਮਾ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਜਾਂ ਉਸਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ—ਇਹ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ? ਜੋ ਧਰਤੀ ਤੇ ਹੋਰ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਸੂਝ ਰਾਹੀਂ ਜਾਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਆਦਿਕ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਨੂੰ ਅਪਣੀ ਪਛਾਣ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਇੱਕ ਹੋਰ ਰੂਪ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਜੋ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਆਦਿਕ ਦੀ ਸੂਝ ਕਰਕੇ ਸੱਚਾ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਾ ਭੂਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਣਜਾਣ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਆਦਿਕ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਪਲ ਵਿੱਚ ਗਾਇਬ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਸੂਝ ਕਰਕੇ, ਤੇ ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਸਾਫ਼ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਤੱਤ ਨਾਲ ਜਾਗ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਆਕਾਸ਼ ਹੀ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਤੱਤ ਹਿਲਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਕੰਧ ਵੀ ਆਕਾਸ਼ ਵਰਗੀ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਜ਼ਮੀਨ ਖਾਲੀ ਜਾਂ ਖੋਖਲੀ ਦਿੱਸ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਮਹਿਲਾ, ਜਿਹੜੀ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਮਰਦਾਂ ਲਈ ਅਰਥਪੂਰਨ ਕੰਮ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼, ਜਦ ਧਰਤੀ ਆਦਿਕ ਵਾਂਗ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਧਰਤੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਭ੍ਰਮ ਕਰਕੇ, ਹੋਰ ਲੋਕ ਵੀ ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਬੱਚਾ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਭੂਤ ਵਾਂਗ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਮਰਨ ਵਾਲਾ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਾਂਗ, ਕੋਈ ਵਾਲ ਨੂੰ ਗੇਂਦ, ਕੋਈ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਕੁਝ ਹੋਰ, ਤੇ ਕੋਈ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੋਤੀ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਡਰੇ ਹੋਏ, ਅੱਧ-ਸੁੱਤੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਨੌਕਾ ਤੇ ਹਨ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੁੱਖ ਆਦਿਕ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਭੂਤ ਹੋਣ। ਇਹਨਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਆਦਤੀਂ ਬਣੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਵਾਰ ਵਾਰ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਉੱਪਜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਜੋ ਸੱਚ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਧਰਤੀ ਆਦਿਕ ਜਿਵੇਂ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਹਨ; ਸਿਰਫ ਆਕਾਸ਼, ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਜੋ ਮਹਾਤਮਾ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਇੱਕ ਰੂਪ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਤੇ ਆਤਮਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਪੁੱਤਰ, ਮਿੱਤਰ ਜਾਂ ਪਤਨੀ ਕਦ, ਕਿਵੇਂ, ਕਿੱਥੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਜੇਠ ਸ਼ਰਮਾ ਵਲੋਂ ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਸਿਰ ਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖਣਾ, ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੇ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਦੀ ਸੂਝ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ। ਸੂਝ ਜਿਵੇਂ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿਸਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਸੁਕਸ਼ਮ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਥਾਂ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਇਹ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਜਾਲੀ ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਕਲਪਿਤ ਸ਼ਹਿਰ। ਉਸ ਪਹਾੜ ਦੀ ਢਲਾਣ ਉੱਤੇ, ਉਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਦੋ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਉਥੇ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਈਆਂ।