ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਉੱਚੇ ਚਿੱਤ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਬੇਅੰਤ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਪੀੜਾ ਜਾਂ ਅਫਸੋਸ ਉਸ ਨੂੰ ਛੂਹ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਦਾ ਤ੍ਰਿਪਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੱਕ ਵਾਰ ਭਰਦਵਾਜ ਜੀ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਨ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਨੂੰ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੱਸੋ, ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਸਥਾਪਤ ਹੋਈ ਸੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਸਦਾ ਖੁਸ਼ ਰਹਿ ਸਕਾਂ। ਹੇ ਉੱਚੇ ਜੀਵ, ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਮੋਹ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਰੰਗ-ਰਹਿਤ ਹੈ, ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਇਹਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੁੱਲ ਜਾਵਾਂ, ਨਾ ਕਿ ਮੁੜ ਯਾਦ ਕਰਾਂ। ਜਦ ਤੱਕ ਪਰਮ ਅਸੱਤਤਾ ਦੀ ਸਚੀ ਗਿਆਨ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਦ ਤੱਕ ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਕੋਈ ਉਸ ਗਿਆਨ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰੇ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਗਿਆਨ ਇੱਥੇ ਸੰਭਵ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸ਼ਾਸਤਰ ਇਸ ਲਈ ਹੀ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣੋਗੇ, ਤਾਂ ਸੱਚ ਨੂੰ ਪਾ ਲਵੋਗੇ—ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਮੋਹ, ਭਾਵੇਂ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਨਾਲ ਇਹ ਮੋਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੰਗ ਵਾਂਗ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਕੁਝ ਦਿੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਮਨ ਦੀ ਲਗਨ ਵੀ ਧੁਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਨਿਰਵਾਣ-ਆਨੰਦ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਫਸੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨ ਤਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਗਿਆਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਨਾਂ ਹੀ ਅਸਲ ਮੁਕਤੀ, ਭਾਵੇਂ ਲੱਖਾਂ ਯੁੱਗ ਲੰਘ ਜਾਣ। ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਮੁਕਤੀ ਉਹ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਾਸਨਾ-ਵਾਸਨਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਇਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਰਾਹ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ। ਜਦੋਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਮਨ ਜਲਦੀ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਜਦੋਂ ਠੰਢੀ ਧਾਰਾ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਹਿਮ ਦਾ ਟੁਕੜਾ ਵੀ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਪਿੰਜਰਾ ਹੈ, ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਧਾਗਾ ਸੂਤ ਦੀ ਗੁੱਛੀ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ: ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਅਸ਼ੁੱਧ। ਅਸ਼ੁੱਧ ਵਾਸਨਾ ਜਨਮ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ, ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਵਾਸਨਾ ਜਨਮ ਦੇ ਅੰਤ ਦਾ ਕਾਰਣ। ਅਸ਼ੁੱਧ ਵਾਸਨਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਗਿਆਨਤਾ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਘਣੇ ਹਨ, ਮੁੜ ਜਨਮ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੁੱਧ ਵਾਸਨਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੁੜ ਜਨਮ ਦਾ ਬੀਜ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਭੁੰਨੇ ਹੋਏ ਬੀਜ ਵਾਂਗ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ 'ਸ਼ੁੱਧ' ਇਸ ਲਈ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਗਿਆਤਾ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ embodied beings ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ਼ੁੱਧ ਵਾਸਨਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਮੁੜ ਜਨਮ ਦਾ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਚੱਕਰ ਘੁੰਮ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਹੁਣ ਅੱਗੇ ਹੋਰ ਜਨਮ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀਆਂ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗਿਆਤਾ ਤੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਿਆ ਹੈ, ਉਹ 'ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ' ਤੇ ਅਸਲ ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਨੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਧਾਪਾ ਤੇ ਮੌਤ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਭਰਦਵਾਜ, ਜੋ ਤੂੰ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਹੈਂ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ, ਮੈਂ ਰਾਮ ਦੇ ਇਸ ਮੰਗਲਮਈ ਰਾਹ ਦੀ ਕਥਾ ਦੱਸ ਰਿਹਾ ਹਾਂ; ਇਸ ਰਾਹ ਰਾਹੀਂ ਤੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ, ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣ ਲਵੇਂਗਾ। ਰਾਮ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਸੁਰਖ ਹਨ, ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਘਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਰਹਿੰਦੇ, ਡਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ। ਸਮਾਂ ਲੰਘਣ ਨਾਲ, ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਰਾਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਲੋਕ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਲ ਜੀਵਨ ਜੀ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਰਾਮ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਤੀਬਰ ਇੱਛਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਕਿ ਉਹ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨਾਂ ਅਤੇ ਸਾਧੂਆਂ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ। ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ, ਰਘੁਨੰਦਨ ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਪਏ, ਜਿਵੇਂ ਹੰਸ ਕਮਲ ਦੇ ਨਵੇਂ ਰੇਸ਼ੇ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਪਿਤਾ ਜੀ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਉਤਸੁਕ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਆਸਥਾਨ, ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਮ ਵੇਖਾਂ। ਇਸ ਲਈ, ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤੀ ਬੇਨਤੀ ਪੂਰੀ ਕਰੋ; ਪਿਤਾ, ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਨਿਰਾਸ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਨਤੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਰਾਮ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਸੁਭ ਅਸਤਰ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਾਲੇ ਦਿਨ, ਰਘੁਨੰਦਨ ਰਾਮ, ਸ਼ੁਭ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜ ਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀਆਂ ਅਸੀਸਾਂ ਲੈ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਦੋ ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਏ। ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਵਲੋਂ ਭੇਜੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸਨ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਪਿਆਰੇ ਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਵੀ ਨਾਲ ਚਲੇ। ਮਾਵਾਂ ਨੇ ਅੰਗ ਲਾ ਕੇ, ਅਸੀਸਾਂ ਦੇ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕੀਤਾ। ਜਦ ਉਹ ਘਰੋਂ ਨਿਕਲੇ, ਸਾਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਧੁਨ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਭੌਰਾਂ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਤੱਕਿਆ। ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਮਲ ਵਰਗੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਚਾਵਲ ਰਾਮ ਦੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਵੰਞਾਏ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਰਸਤਾ ਹਿਮ-ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਹਿਮ ਵਾਂਗ ਚਿੱਟਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਾਮ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਲਿਆ, ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਅਸੀਸਾਂ ਸੁਣੀਆਂ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਹਾਰ ਕੀਤਾ। ਆਪਣੇ ਕੋਸਲ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨ੍ਹਾਉਣ, ਦਾਨ, ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਪਾਠ ਕਰਕੇ, ਨਦੀਆਂ, ਤੀਰਥ, ਪਵਿੱਤਰ ਜੰਗਲ, ਧਾਮ, ਜੰਗਲੀ ਖੇਤਰ, ਸਮੁੰਦਰੀ ਤੇ ਪਹਾੜੀ ਕੰਢੇ ਦੇਖੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ, ਜੋ ਚੰਦਰੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਸੀ, ਕਾਲਿੰਦੀ, ਜੋ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਨਿਰਮਲ ਸੀ, ਸਰਸਵਤੀ, ਸ਼ਤਦ੍ਰੁ, ਚੰਦਰਭਾਗਾ ਅਤੇ ਇਰਾਵਤੀ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਣਾ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਵੇਣਾ, ਨਿਰਵਿੰਧਿਆ, ਸਰਯੂ, ਚਰਮਣਵਤੀ, ਵਿਤਸਤਾ, ਵਿਪਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਬਾਹੁਦਾ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਤੀਰਥ ਕੀਤੇ। ਉਹ ਪ੍ਰਯਾਗ, ਨੈਮੀਸ਼, ਧਰਮਾਰਣਯ, ਗਯਾ, ਵਾਰਾਣਸੀ, ਸ੍ਰੀਗਿਰੀ, ਕੇਦਾਰ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਤਕ ਗਏ। ਮਾਨਸਾ, ਕਰਮਸਰ, ਉੱਤਰਮਾਨਸਾ, ਵਡਵਾ, ਮਡਵਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਵਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਗਨਿ ਤੀਰਥ, ਮਹਾਨ ਤੀਰਥ, ਇੰਦਰਦਯੁਮਨ ਸਰੋਵਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜਲਾਸ਼ਯ, ਤਲਾਵਾਂ, ਸਰੋਵਰਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਵਾਮੀ, ਕਾਰਤਿਕੇਯ, ਸਾਲਿਗ੍ਰਾਮ ਵਿਖੇ ਹਰੀ ਅਤੇ ਹਰਾ-ਗਿਰਿਜਾ ਦੇ ਚੌਂਸਠ ਧਾਮਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਰਾਮ ਨੇ ਅਨੇਕ ਅਚੰਭੇਜ ਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਥਾਵਾਂ, ਚਾਰੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਕੰਢੇ, ਵਿਂਧਿਆ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਤੇ ਬਾਗਾਂ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਦੇਖੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ, ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਉਤਕਰਸ਼ ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਗਏ।