ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਜਗਤ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਓਥੇ ਨਦੀਆਂ ਵਾਂਗ ਲੰਬੀਆਂ ਰੇਸ਼ਮੀਆਂ, ਡੰਡੀਆਂ ਤੇ ਓਸ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਮੰਡਲਾਂ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦੀਆਂ, ਤੇ ਮੱਛਰਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਅਣਗਿਣਤ ਜੀਆਂ ਥਾਂ ਨੂੰ ਭਰ ਦੇਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਥਾਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਧਾਗਿਆਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਬਣਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਛੀਦਾਂ ਸਨ। ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵਹਿੰਦੀ, ਦਿਨ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਸੀ। ਓਸ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀ ਹੋਈ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੰਸ ਉੱਡ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਹ ਰਾਤ ਦੇ ਸਿਮਟਣ ਦਾ ਪਾਤਰ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਕਮਲ ਦੇ ਰੇਸ਼ੇ, ਜਿਵੇਂ ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਵਾਸੁਕੀ, ਪਾਤਾਲ ਦੇ ਕੀਚੜ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਕਈ ਵਾਰੀ, ਇਸ ਦੀ ਵੱਡੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਵੀ ਕੰਬਾ ਦਿੰਦੀ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਹਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਥੱਲੇ, ਇਹ ਅਨੰਤ ਦੈਤਿਆਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਲਈ ਕੰਡਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ, ਜੋ ਨਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਦਾ ਹਿਰਦਾ, ਵੱਡਾ ਬੀਜ, ਦੈਤਾਂ ਦੇ ਘਾਅ ਦੀ ਨਰਮ ਲਤਾ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਬੀਜਾਂ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ, ਮਿਲਾਪ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦੀ ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਉਥੇ, ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਨਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭੂਮੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਹਿੱਸਾ ਕਮਲ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਨਦੀਆਂ ਧਾਗਿਆਂ ਵਾਂਗ, ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਪਿੰਡ ਉਸਦੇ ਪਰਾਗ ਵਾਂਗ। ਇਹ ਸੱਤ ਸੁੰਦਰ ਪਰਵਤ-ਕੁਲਾਂ ਦੇ ਬੀਜਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ 'ਚ ਕੇਂਦਰੀ ਮਹਾਨ ਬੀਜ, ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ, ਖੜਾ ਹੈ। ਇਹ ਝੀਲਾਂ, ਬਰਫੀਲੇ ਬੂੰਦਾਂ, ਜੰਗਲਾਂ ਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਚਕਰ ਵਿੱਚ, ਕਈ ਵੱਡੀਆਂ ਭੀੜਾਂ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਵੱਸਦੀਆਂ। ਇਹ ਭੂਮੀ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਯੋਜਨ ਚੌੜੀ, ਚਾਰੋਂ ਪਾਸਿਆਂ ਸਮੁੰਦਰ, ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ, ਤੇ ਚੁੱਪ ਕਰੀ ਹੋਈ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਅੱਠ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ, ਕਮਲ ਤੇ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਨੌ ਭਰਾ-ਰਾਜਿਆਂ ਵਲੋਂ ਨੌ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। ਲੱਖਾਂ ਯੋਜਨ ਫੈਲਿਆ, ਧੂੜ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਕਈ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਨਾਲ ਅਡੋਲ, ਤੇ ਓਸ ਨਾਲ ਨਮੀ ਹੋਈ ਜੰਬੂਦਵੀਪ। ਇਸ ਦੇ ਪਾਰ, ਦੁੱਗਣੀ ਚੌੜਾਈ ਵਾਲਾ ਲੂਣ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਇੱਕ ਚਕਰ ਵਾਂਗ ਇਸਨੂੰ ਘੇਰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਕਰੀ ਬਾਂਹ। ਫਿਰ, ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਦੁੱਗਣੀ ਚੌੜਾਈ, ਕੰਗਣ-ਆਕਾਰ ਦਾ ਸ਼ਾਕਦਵੀਪ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਲੱਤਾਂ ਵਾਂਗ ਪਾਣੀ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਫਿਰ, ਦੁੱਗਣੀ ਚੌੜਾਈ ਵਾਲਾ ਠੰਡੇ, ਤਾਜ਼ੇ ਦੁੱਧ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ। ਫਿਰ, ਦੁੱਗਣੀ ਚੌੜਾਈ ਵਾਲਾ ਕੁਸ਼ਦਵੀਪ, ਜਿੱਥੇ ਅਨੇਕ ਲੋਕ ਵੱਸਦੇ। ਫਿਰ, ਦੁੱਗਣੀ ਚੌੜਾਈ ਵਾਲਾ ਦਹੀਂ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ, ਜੋ ਸਦਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਲਦਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਅਗੇ, ਓਸੇ ਮਾਪ ਦਾ ਕ੍ਰੌਂਚਦਵੀਪ, ਖਾਤਖੜਾ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਵਿੱਚ, ਨਵੇਂ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਾਂਗ। ਫਿਰ, ਓਸੇ ਮਾਪ ਦਾ ਘਿਉਂ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਾਰ, ਓਸੇ ਮਾਪ ਦਾ ਸ਼ਲਮਲੀਦਵੀਪ, ਅਮਰ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ। ਫਿਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਲਕੀਰ, ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਂਗ ਚਿੱਟਾ, ਤੇ ਸ਼ੇਸ਼ਨਾਗ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਹਰਿ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ, ਗੋਮੇਦਕ ਟਾਪੂ ਦੀ ਲਕੀਰ, ਤੇ ਚਿੱਟੇ ਹਿਮਾਲਿਆਂ ਵਰਗਾ ਖੰਡ ਸਮੁੰਦਰ। ਫਿਰ, ਦੁੱਗਣੀ ਚੌੜਾਈ ਵਾਲਾ ਪੁਸ਼ਕਰ ਟਾਪੂ, ਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਓਸੇ ਮਾਪ ਦਾ ਮਿੱਠੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰੀ ਲਕੀਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ, ਅੱਗ ਦੇ ਉਗਲਦੇ ਜੁਆਲਾਮੁਖੀਆਂ ਦੀਆਂ ਤਪਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸੜਦੀ ਲੱਕੜ। ਫਿਰ, ਦਸ ਕਰੋੜ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ, ਤਪਦੇ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ, ਵੱਕਰਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਆਨੰਦ ਲਈ ਯੋਗ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰੀ ਟਾਪੂਆਂ ਤੇ ਸੁਵਰਨ ਭੂਮੀਆਂ ਦੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ, ਫਿਰ, ਦਸ ਗੁਣਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਥੱਲੇ, ਪਾਤਾਲ ਤੱਕ ਫੈਲਦਾ। ਇੱਕ ਡੂੰਘੀ ਜੜੀ ਹੋਈ ਘੇਰ, ਉੱਚੀ, ਗੁਫਾਵਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਵਾਂਗ, ਪਾਤਾਲ ਨੂੰ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ, ਭੈਅੰਕਰ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀ। ਇਸ ਸਭ ਤੋਂ ਦਸ ਗੁਣਾ ਉੱਚੀ, ਚਾਰੋਂ ਪਾਸਿਆਂ ਫੈਲੀ, ਆਕਾਸ਼, ਭਾਰੀ ਗੁਫਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ। ਨੀਲੇ ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਵਾਂਝੀ ਮਾਲਾ, ਅੱਧ-ਮੁੱਲ ਝਾੜ, ਹਨੇਰੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਾਲੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਤਨਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ, ਕੁਮੁਦ ਤੇ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ। ਵੱਡੀ ਲੋਕਾਲੋਕ ਪਰਬਤ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਘਿਰੀ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਦੀਆਂ ਜਟਾਵਾਂ ਵਾਂਗ। ਇਸ ਸਭ ਤੋਂ ਪਾਰ, ਦਸ ਗੁਣਾ ਵੱਡਾ, 'ਅਣਜਾਣ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲਾ' ਜੰਗਲ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦਾ। ਫਿਰ, ਉਤਨਾ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਚਾਰੋਂ ਪਾਸਿਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਫੈਲਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਭਰ ਦੇਂਦਾ। ਫਿਰ, ਦਸ ਗੁਣਾ ਵੱਡਾ, ਅੱਗ ਦੇ ਪ੍ਰਚੰਡ ਗੁੱਛੇ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਜੋ ਮੈਰੂ ਤੇ ਹੋਰ ਪਰਬਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਿਘਲਾ ਸਕਦਾ। ਫਿਰ, ਦਸ ਗੁਣਾ ਵੱਡਾ, ਜੋ ਮੈਰੂ ਵਰਗੇ ਅਡੋਲ ਪਰਬਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਘਾਸ ਜਾਂ ਧੂੜ ਵਾਂਗ ਹਿਲਾ ਦੇਂਦਾ। ਚਾਰੋਂ ਪਾਸਿਆਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਜੋ ਪਰਬਤਾਂ ਨੂੰ ਚੀਰ ਸਕਦੀ, ਅੱਗ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾ ਸਕਦੀ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਖਾਲੀਪਣ ਕਰਕੇ ਚੁੱਪ ਹੈ। ਇਸ ਸਭ ਤੋਂ ਪਾਰ, ਦਸ ਗੁਣਾ ਵੱਡਾ, ਚਾਰੋਂ ਪਾਸਿਆਂ ਆਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਜੋ ਖਾਲੀ ਤੇ ਏਕ-ਸਭਾਵ ਹੈ। ਫਿਰ, ਸੌ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ, ਘਣਾ ਤੇ ਠੋਸ, ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਸੂਰਜੀ ਚੂੜ ਨਾਲ ਸਜਿਆ। ਇੰਝ, ਸਮੁੰਦਰ, ਮਹਾਨ ਪਰਬਤ, ਦਿਸ਼ਾ-ਪਾਲਕ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ, ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਧਰਤੀ ਵਲੋਂ ਬਣੇ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਘਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੇਖਿਆ। ਫਿਰ, ਦੋ ਸਿੱਧਾ ਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਘਰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਜਗਤ ਤੋਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ, ਬ੍ਰਹਮਨ ਦਾ ਆਸਨ, ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੰਡਪ ਸੀ। ਉਹ ਘਰ ਚਿੰਤਤ ਨੌਕਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵੱਧਤਰ ਤਬਾਹ, ਸੁੱਕੇ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਲਗ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਘਰ ਐਸਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੀ ਰੌਣਕ ਮੁੱਕ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਅਗਸਤਿਆ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਮੁੰਦਰ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਸੜਿਆ ਬਾਗ, ਜਾਂ ਬਿਜਲੀ ਨਾਲ ਵੱਜਿਆ ਰੁੱਖ। ਉਹ ਘਰ, ਹਵਾ ਨਾਲ ਫੱਟਿਆ ਬੱਦਲ, ਪਾਲੇ ਨਾਲ ਸੜਿਆ ਕਮਲ, ਘੱਟ ਤੇਲ ਵਾਲਾ ਦੀਵਾ, ਵੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸੀ।