ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਖੇਤਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਕਈ ਗੋਲ ਦਾਅਰੇ ਵਸਦੇ ਸਨ—ਕੁੰਭਾਂਡ, ਰਾਕਸ਼ਸ ਤੇ ਗੁਹ੍ਯਕਾਂ ਦੇ। ਇੱਥੇ ਹਵਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉੱਡਦੇ ਹੋਏ ਅਨੇਕ ਆਕਾਸ਼ੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਫੁਰਤੀ ਨਾਲ ਤੁਰਦੇ-ਉੱਡਦੇ ਦਿਸਦੇ। ਆਸਮਾਨ 'ਚ ਵਿਆਪਕ ਹਲਚਲ ਸੀ—ਵਿਚਲਿਤ ਵਿਮਾਨਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ, ਤੇ ਅਜਿਹੀ ਗੜਗੜਾਹਟ ਜੋ ਮੋਠੇ ਨਾਲ ਫੜੀ ਜਾਵੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦੀ ਚਲਚਲ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਾਂ ਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਗਤੀ ਚਲਾਉਂਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਥਾਂ ਉਹ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਘੱਟ ਉਪਲਬਧੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਤਪਤ ਕਰਨੀਆਂ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਨਿਰਪਾਪ ਵਿਮਾਨ ਵੀ ਸੂਰਜ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦੇ ਮੂੰਹ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਸੜ ਜਾਂਦੇ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਗੁੱਟਿਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਨਾਲ ਇਹ ਥਾਂ ਸਦਾ ਚੰਚਲ ਰਹਿੰਦੀ। ਦੇਵੀ-ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਜਲੇ ਹੋਏ ਕਮਰਿਆਂ ਤੋਂ ਉਠਦੀ ਧੂਪ ਦੇ ਬੱਦਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਂਦੇ। ਦੇਵੀਆਂ ਦੇ ਆਭੂਸ਼ਣ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਵਿਖਰੇ ਪਏ, ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਉਠਾ ਲਏ, ਤੇ ਇਸ ਥਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਜੋਤਿ ਮੰਦ ਪੈ ਗਈ। ਇੱਥੇ ਸਿੱਧਾਂ ਦੀਆਂ ਆਮ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਮਿਸ਼ਰਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਘੱਟ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਸਿੱਧਾਂ ਦੇ ਗੁੱਟਿਆਂ ਦੀਆਂ ਟਕਰਾਂ ਨਾਲ, ਹਿਮਾਲਾ, ਮੇਰੂ ਤੇ ਮੰਦਰਾਚਲ ਦੇ ਰੇਸ਼ਮੀ ਢਲਾਨਾਂ ਕੋਲ ਘਣੇ ਬੱਦਲ ਚੁਰ-ਚੁਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ। ਇਹ ਥਾਂ ਕਾਂਵਾਂ, ਉਲੂਆਂ ਤੇ ਗਿੱਧਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਨੱਚਦੇ-ਫਿਰਦੇ; ਨਾਲ ਹੀ, ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਚੁੜੇਲਾਂ ਦੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ। ਇੱਥੇ ਯੋਗਿਨੀਆਂ ਦੇ ਗੁੱਟ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕੁੱਤਿਆਂ, ਕਾਂਵਾਂ, ਊਠਾਂ, ਤੇ ਗਧਿਆਂ ਵਰਗੇ ਸਨ, ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਨੱਚਦੀਆਂ, ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਯੋਜਨ ਵਿਅਰਥ ਤੁਰਦੀਆਂ, ਆਉਂਦੀਆਂ-ਜਾਂਦੀਆਂ। ਇਹ ਬੱਦਲਾਂ ਦਾ ਮਹਿਲ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਅੱਗੇ ਧੂਪ ਉੱਠਦੀ, ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਧ ਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੀਆਂ ਜੋੜੀਆਂ ਤਿਉਹਾਰੀ ਮਿਲਾਪ ਕਰਦੀਆਂ। ਰਸਤੇ ਖਦੀਰ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ, ਜੋ ਦਿਵਿਆ ਗੀਤ ਸੁਣ ਕੇ ਮਸਤ ਹੋ ਗਏ; ਇੱਥੇ ਅਣਗਿਣਤ ਪੰਛੀ ਆਪਣੇ ਘੋਸਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ। ਹਵਾ ਦੇ ਮੋਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਜਾਲ, ਤੇ ਵਿਛਿੱਤਰਤਾ ਵੇਖਣ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਦਿਵਿਆ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਚਲਚਲ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਅਚੰਭਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕਦੇ-ਕਦੇ, ਵਜਰ, ਚੱਕਰ, ਭਾਲੇ, ਤਲਵਾਰਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਸੰਦੇਹ ਲਹਿਰਾਉਂਦੇ; ਕਦੇ-ਕਦੇ, ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤੁੰਬੁਰੂ ਤੇ ਨਾਰਦ ਦੀ ਸੰਗੀਤਮਈ ਗੂੰਜ ਹੁੰਦੀ। ਕਿਤੇ ਘਣੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਗੁੱਟ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਲੈ ਸਮੇਂ ਪਾਣੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ। ਕਿਤੇ ਸੋਹਣੇ ਮੀਂਹ ਦੇ ਬੱਦਲ, ਜਿਹੜੇ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਪਰਾਂ ਵਰਗੇ ਕਾਲੇ; ਕਿਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਬੱਦਲ। ਕਿਤੇ ਚੰਦਨੀ ਦੀ ਠੰਢੀ ਜੋਤ ਨਾਲ ਸਜੇ ਬੱਦਲ, ਜੋ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਰਸਾਉਂਦੇ; ਕਿਤੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਨਿਰਵਿਕਾਰ, ਸੁੰਞਾ ਜਾਲ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ। ਹਵਾ ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਘਾਸ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਫਿਰ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾ-ਭਰਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ; ਕਿਤੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਚਮਕਦਾਰ ਸਤ੍ਹਾ ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਗੁੱਚਿਆਂ ਦੀ ਚਲਚਲ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ। ਕਿਤੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਉੱਡਦੀ ਧੂੜ, ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੂ ਦੀਆਂ ਘਾਟੀਆਂ; ਕਿਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਦਿਵਿਆ ਮਹਿਲਾਂ ਦੀ ਜੋਤ ਤੇ ਸੁਰਗ-ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਸੋਭਾ ਨਾਲ ਸਜਿਆ। ਕਿਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਸੁੰਞਾ, ਮਾਤਾਵਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਨਾਚ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ; ਕਿਤੇ ਮਹਾਂਯੋਗੀਆਂ ਦੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਗੂੰਜਦੀ, ਉਤਸ਼ਕਲ ਟੋਲੀ। ਕਿਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਭਾਵਾਂ, ਜੋ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਠੰਢੇ-ਮਨ, ਚਿੰਤਾ-ਰਹਿਤ, ਨੇਕ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਭਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ। ਕਿਤੇ ਦੇਵ-ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ, ਕਿੱਨਰ, ਗੰਧਰਵ ਤੇ ਦੇਵਤਾ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੇ; ਕਿਤੇ ਉੱਚ-ਕੁਲ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਆਪਣੀਆਂ ਅਡੋਲ ਨਗਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਜਾਂਦੇ। ਕਿਤੇ ਨਗਰਾਂ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਬੰਦ, ਕਿਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਨਗਰੀਆਂ ਘਿਰੀ ਹੋਈਆਂ; ਕਿਤੇ ਮਾਯਿਕ ਨਗਰੀਆਂ, ਤੇ ਕਿਤੇ ਨਵੇਂ ਨਗਰ ਬਣ ਰਹੇ। ਕਿਤੇ ਚੰਦ ਦੀ ਚਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਝੀਲਾਂ, ਕਿਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀਆਂ ਝੀਲਾਂ; ਕਿਤੇ ਸਿੱਧਾਂ ਦੀਆਂ ਸਭਾਵਾਂ, ਤੇ ਕਿਤੇ ਚੰਦ ਨਵੇਂ ਉਗਿਆ। ਕਿਤੇ ਸਵੇਰ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ, ਕਿਤੇ ਰਾਤ ਦੀ ਹਨੇਰੀ; ਕਿਤੇ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਰੰਗ, ਕਿਤੇ ਧੁੰਦ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹਵਾ। ਕਿਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਚਿੱਟਾ, ਦਿਵਿਆ ਮਹਿਲਾਂ ਨਾਲ; ਕਿਤੇ ਬੱਦਲ ਮੀਂਹ ਵਰਸਾਉਂਦੇ; ਕਿਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਥੱਲੇ ਵਾਂਗ, ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਭੂਮੀ। ਕਿਤੇ ਦੇਵ ਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਦੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਉੱਪਰ-ਹੇਠਾਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਤੁਰਦੀਆਂ; ਕਿਤੇ ਉਹ ਪੂਰਬ, ਪੱਛਮ, ਉੱਤਰ, ਦੱਖਣ—ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦੀਆਂ। ਕਿਤੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਕੋਸ ਵੀ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਔਖਾ, ਧੂੰਏਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ; ਕਿਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ, ਅਟੱਲ, ਘਣੀ ਹਨੇਰੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ। ਕਿਤੇ ਅਮਰ ਜੋਤ, ਸੂਰਜ ਜਾਂ ਅੱਗ ਵਾਂਗ; ਕਿਤੇ ਹਿਮਾਲਾ ਦੀ ਠੰਢ, ਚੰਦ ਤੇ ਹੋਰ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ। ਕਿਤੇ ਕਾਮਧੇਨੁ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲ, ਉੱਚੀਆਂ ਨਗਰਾਂ ਉੱਤੇ ਨੱਚਦੇ; ਕਿਤੇ ਦਿਵਿਆ ਨਗਰਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਡਿੱਗਦੇ, ਦਾਨਵਾਂ ਦੀ ਹਾਰ ਨਾਲ। ਕਿਤੇ ਦਿਵਿਆ ਰਥਾਂ ਦੇ ਉਤਰਨ ਨਾਲ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ; ਕਿਤੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਧੂਮਕੇਤੂਆਂ ਦੀ ਟਕਰ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਗੜਿਆ। ਕਿਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਸ਼ੁਭ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੇ ਗੁੱਟਾਂ ਵਲੋਂ ਘਿਰਿਆ; ਕਿਤੇ ਹਨੇਰੀ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ; ਕਿਤੇ ਦਿਨ ਦੀ ਜੋਤ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ। ਕਿਤੇ ਬੱਦਲ ਡਰਾਉਣੀ ਗੜਗੜਾਹਟ ਕਰਦੇ; ਕਿਤੇ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਤਰਦੇ; ਕਿਤੇ ਹਵਾ ਚਿੱਟੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਉਡਾਉਂਦੀ। ਕਿਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਸੁੰਞਾ ਤੇ ਨਿਰਮਲ, ਤੁਰੰਤ ਠੰਢਾ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਤੇ ਸਾਫ, ਗਿਆਨੀ ਦੇ ਮਨ ਵਾਂਗ। ਕਿਤੇ ਤੋਤਿਆਂ ਤੇ ਮੇਡਕਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਗਲਿਆਂ ਵਾਲੀ ਰੌਲਾ ਪਾਉਂਦੇ; ਆਕਾਸ਼-ਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਖੇਤਰ ਤਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ। ਕਿਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਮੁਕਟ ਵਾਲੇ ਮੋਰ ਤੇ ਹੋਰ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਜੋ ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਦੀਆਂ ਦੇਵੀਆਂ ਲਈ ਸਵਾਰੀ ਤੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਸਥਾਨ ਬਣਦੇ। ਕਿਤੇ ਮੋਰਾਂ ਦੇ ਗੁੱਟ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਨੱਚਦੇ; ਕਿਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਅੱਗ-ਤੋਤਿਆਂ ਨਾਲ ਕਾਲੀ, ਜਿਵੇਂ ਚਰਾਗਾਹ ਹੋਵੇ। ਕਿਤੇ ਬੱਦਲ, ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਮਹਿਸ਼ ਦੇ ਰਥ ਬਣ ਜਾਂਦੇ; ਕਿਤੇ ਕਾਲੇ ਬੱਦਲ, ਘੋੜਿਆਂ ਵਲੋਂ ਘਾਹ ਸਮਝ ਕੇ ਖਾਧੇ ਜਾਂਦੇ। ਕਿਤੇ ਦੇਵ ਨਗਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਕਿਤੇ ਦਾਨਵ ਨਗਰਾਂ ਨਾਲ; ਕੁਝ ਨਗਰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਲਈ ਅਪਹੁੰਚੇ, ਕੁਝ ਤੰਗ ਗਲੀਆਂ ਵਾਲੇ। ਕਿਤੇ ਭੈਰਵ ਦੇ ਡਰਾਉਣੇ ਨਾਚ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ, ਜੋ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਪਹਾੜ ਵਰਗਾ; ਕਿਤੇ ਗੰਧਰਵ ਨਗਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਵਿਆ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਭੀੜ। ਕਿਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ, ਜੋ ਕੰਬਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਢਹਿ ਪਏ, ਸੁੱਕ ਗਿਆ; ਕਿਤੇ ਜਾਦੂਈ ਆਕਾਸ਼-ਕਮਲਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਠੰਢਾ ਹੋਇਆ। ਕਿਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਪਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿਨਾਇਕ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਚ ਕੀਤਾ; ਕਿਤੇ ਗੱਜਦੀ ਹਵਾ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਪਹਾੜ ਉੱਪਰ ਸੁੱਟੇ ਗਏ। ਇਹ ਸਭ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਆਸਮਾਨ-ਪ੍ਰਦੇ ਦੇ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ, ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਭਰੇ, ਦਿਵਿਆ ਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਜੀਵਾਂ, ਨਗਰਾਂ, ਤਾਕਤਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤਿਕ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੂਪ ਸੀ।