ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰੇਮੀ ਜੋੜੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਵਹਾਅ ‘ਚ ਲੀਨ ਸਨ, ਜਲ–ਪਰਪਾਤਾਂ ਦੀ ਠੰਢੀ ਛਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਉਡਦੀਆਂ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁੰਬਦਾਂ ਹੇਠ ਆਰਾਮ ਲੈ ਰਹੇ ਸਨ। ਆਪਣੀ ਹੀ ਊਰਜਾ ਤੋਂ ਥੱਕ ਕੇ, ਉਹ ਮਿੱਠੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਅਕਾਸ਼ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਵੱਲ ਨਿਹਾਰ ਰਹੇ ਸਨ—ਇੱਕ ਐਸਾ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਤੇ ਅਥਾਹ ਅਕਾਸ਼, ਜੋ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਖਾਲੀ ਅਤੇ ਅਪਾਰ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ, ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਾ ਵੇਖੀ ਗਈ, ਇਕ–ਦੂਜੇ ਦੀਆਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਗਹਿਰਾਈਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਜਿਹੜੀਆਂ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਪੂਰੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ। ਉਪਰ ਉਪਰ, ਪੱਧਰ ਦਰ ਪੱਧਰ, ਵੱਖ–ਵੱਖ ਤੱਤਾਂ, ਬੱਦਲਾਂ ਅਤੇ ਦਿਵਿ–ਮਹਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਅਜੀਬ ਪਰਤਾਂ ਨਾਲ ਅਕਾਸ਼ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਚਾਰ ਚੁਫੇਰੇ, ਅਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਮੇਰੂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਨੇ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਮਲ–ਮਣੀਆਂ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ਵ–ਅਗਨੀ ਦਾ ਅੰਦਰਲਾ ਹਿੱਸਾ ਹੋਵੇ। ਮੋਤੀ–ਮੁਕਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀਆਂ ਢਲਾਨਾਂ ਸੁੰਦਰ ਲੱਗਦੀਆਂ, ਸੋਨੇ ਵਰਗੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਤੇ ਪਲੇਟੂਆਂ ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਮਹਾਨ ਪੰਨਿਆਂ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ, ਹਰੀ–ਭਰੀ ਘਾਹ ਵਾਲੀਆਂ ਮੈਦਾਨੀਆਂ ਦਾ ਰੰਗ ਨਿਕਰ ਆਇਆ। ਪਰ, ਜਿੱਥੇ ਸੱਚ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਸੀ, ਉਥੇ ਦਰਸ਼ਕ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਮੰਦੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਹਨੇਰਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਾਰਿਜਾਤਾ ਲਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦਿਵਿ–ਮਹਿਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਬੈਰੀਲ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾਰ ਪਟ, ਜਿਵੇਂ ਜਾਗਣ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਖਿੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਅਲੌਕਿਕ ਅਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਸਿੱਧਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨ ਦੇ ਤੇਜ਼ ਗਤੀ ਨਾਲ ਪਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਵਿਦਿਆਧਰੀਆਂ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਹਵਾ–ਮਹਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਤੇ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਧੁਨੀ ਵੱਜ ਰਹੀ ਸੀ। ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅਣਗਿਣਤ ਜਾਤੀਆਂ ਲਈ ਇਹ ਖੇਤਰ ਵਿਰਲਾ ਹੀ ਪਾਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਦੇਵਤਾ ਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਇੱਥੇ ਵਸਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਇਕ–ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਅਕਾਸ਼ ਦੇ ਸੀਮਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਕੁੰਭਾਂਡ, ਰਾਖਸ਼ਸ ਅਤੇ ਗੁਹ੍ਯਕਾ ਦੇ ਗੋਲ ਵੱਸਦੇ, ਜਦਕਿ ਹਵਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਉਡਦੀਆਂ ਵਿਦਿਆਧਰੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਗੁਜ਼ਰਦੇ। ਇੱਥੇ ਹਵਾ–ਮਹਿਲਾਂ ਦੀ ਚਲਚਲ, ਤੇ ਗੜਗੜਾਹਟ, ਗ੍ਰਹਾਂ ਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਗਤੀ ਨਾਲ ਜਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਥਾਂ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਸੱਤਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਘੱਟ ਉਪਲਬਧੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਸੀ; ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਸੜੀ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦੇ ਮੂੰਹ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹਵਾ–ਮਹਿਲ ਸੜ ਜਾਂਦੇ। ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਗੁੱਟਿਆਂ ਦੇ ਆਉਣ–ਜਾਣ ਨਾਲ ਇਹ ਅਕਾਸ਼ ਅਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦਾ, ਜਦਕਿ ਦਿਵਿ–ਨਾਰੀਆਂ ਦੇ ਜਲੇ ਹੋਏ ਕਮਰਿਆਂ ਤੋਂ ਧੂਪ ਦੇ ਬੱਦਲ ਇਸਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਂਦੇ। ਦਿਵਿ–ਨਾਰੀਆਂ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਪੰਛੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਲੁੱਟੇ ਜਾਂਦੇ, ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਘਟ ਜਾਂਦੀ। ਇੱਥੇ ਸਿੱਧਾਂ ਦੀਆਂ ਆਮ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਰਲ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਪਰ ਇਸਦੀ ਤਾਕਤ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ। ਮਹਾਨ ਸਿੱਧਾਂ ਦੇ ਟਕਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਖੰਡਨ ਨਾਲ, ਹਿਮਾਲਿਆ, ਮੇਰੂ ਅਤੇ ਮੰਦਰਾਚਲ ਦੀਆਂ ਰੇਸ਼ਮੀ ਢਲਾਨਾਂ ਕੋਲ ਘਣੇ ਬੱਦਲ Bikhar ਜਾਂਦੇ। ਇਹ ਥਾਂ ਕਾਂ, ਉੱਲੂਆਂ, ਗਿਧਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਘੇਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਨੱਚਦੇ, ਅਤੇ ਚੁੜੇਲਾਂ ਦੇ ਟੋਲਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ। ਕੁੱਤੇ, ਕਾਂ, ਊਠ, ਤੇ ਗਧਿਆਂ ਵਰਗੇ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀਆਂ ਯੋਗਿਨੀਆਂ ਦੇ ਗੁੱਟੇ ਬੇਤੁਕੇ ਨੱਚਦੇ, ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਯੋਜਨ ਦੂਰ ਆਉਂਦੇ–ਜਾਂਦੇ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਮਕਸਦ। ਇਹ ਬੱਦਲਾਂ ਦਾ ਮਹਲ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਦੇ ਅੱਗੇ ਧੂਪ ਦਾ ਧੂੰਆ ਚੜ੍ਹਦਾ, ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਧ–ਯੁਗਲ ਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਨੇ ਮੇਲੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਖਦੀਰ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਰਾਹ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜੋ ਦਿਵਿ–ਗੀਤ ਸੁਣ ਕੇ ਮਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ, ਅਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਘੋਸਲਿਆਂ ਨਾਲ ਇਹ ਸਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਰਹਿੰਦੀ। ਨਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਜਾਲੀਆਂ ਹਵਾ ਦੇ ਮੋਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀਆਂ, ਅਤੇ ਦਿਵਿ–ਬਾਲਕ ਅਚੰਭੇ ਵੇਖਣ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹੋ ਕਰ ਘੁੰਮਦੇ। ਕਦੇ–ਕਦੇ, ਵਜਰ, ਚਕਰ, ਭਾਲੇ, ਤੇ ਤਲਵਾਰਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਉਠਦੇ; ਕਦੇ–ਕਦੇ, ਟੁੰਬੁਰੂ ਤੇ ਨਾਰਦ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਘਰ ਗੂੰਜਦੇ। ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੇ, ਘਣੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਮੂਹ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਇਕੱਠੇ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਲਯਕਾਲ ਦੇ ਜਲ, ਵੱਖ–ਵੱਖ ਆਕਾਰਾਂ ਨਾਲ, ਚੁੱਪ–ਚਾਪ, ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਾਂਗ ਸਜੇ ਹੋਏ। ਹੋਰ ਜਗ੍ਹਾਂ, ਪਹਾੜੀ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਪਰਾਂ ਵਾਂਗ ਕਾਲੇ ਸੁੰਦਰ ਬੱਦਲ; ਕਦੇ–ਕਦੇ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਰੌਸ਼ਨ ਹੋਏ ਬੱਦਲ। ਕਿਤੇ, ਬੱਦਲ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਠੰਢੀ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਰੰਗੇ ਹੋਏ, ਹੌਲੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਗਾ ਰਹੇ; ਹੋਰ ਥਾਂ, ਬੱਦਲਾਂ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਨਿਸ਼ਚਲ, ਹਵਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਜਿਵੇਂ ਖਾਲੀਪਣ ਦਾ ਜਾਲ। ਕਿਤੇ, ਹਵਾ ਨੇ ਛੱਤਾਂ ਉੱਤੇ ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾ–ਭਰਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਹੋਰ ਜਗ੍ਹਾਂ, ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਚਮਕਦਾਰ ਸਤਹ ਚਮਕ ਰਹੀ, ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਗੁੱਚਿਆਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ। ਕਿਸੇ ਥਾਂ, ਹਵਾ ਨਾਲ ਉੱਡਦੀ ਧੂੜ, ਮੇਰੂ ਦੀਆਂ ਘਾਟੀਆਂ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ; ਹੋਰਥਾਂ, ਅਕਾਸ਼ ਦਿਵਿ–ਮਹਿਲਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਅਤੇ ਸਵਰਗ–ਸੁੰਦਰੀਆਂ ਦੀ ਸੋਭਾ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ। ਕਿਤੇ, ਅਕਾਸ਼ ਖਾਲੀ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਮਾਤਾਵਾਂ ਦਾ ਜੰਗਲੀ ਨਾਚ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਹੋਰ ਜਗ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਉੱਤਪਾਤੀ ਗੁੱਟਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ। ਕਿਸੇ ਥਾਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਭਾਵਾਂ, ਜੋ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਨਿਰਵਿਕਾਰ, ਅਤੇ ਭਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ। ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ, ਕਿਨਰ, ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਗੀਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ; ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ, ਉੱਚੇ ਕਿਲਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ ਆਉਂਦੇ–ਜਾਂਦੇ। ਕਿਤੇ, ਰਸਤੇ ਬੰਦ ਹੋਏ ਸ਼ਹਿਰ, ਹੋਰਥਾਂ, ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਘੇਰੇ ਹੋਏ; ਕਦੇ, ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਬਣੇ ਸ਼ਹਿਰ, ਤੇ ਕਿਤੇ, ਨਵੇਂ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਪਿੰਡ। ਕਿਸੇ ਥਾਂ, ਚੰਨ ਚਲ ਰਿਹਾ ਝੀਲਾਂ, ਹੋਰ ਥਾਂ, ਝੀਲਾਂ ਨਿਸ਼ਚਲ; ਕਿਤੇ, ਸਿੱਧਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ, ਤੇ ਹੋਰ ਥਾਂ, ਚੰਨ ਨਵੇਂ ਚੜ੍ਹਿਆ। ਕਦੇ, ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਦੀ ਚਮਕ, ਹੋਰਥਾਂ, ਰਾਤ ਦਾ ਹਨੇਰਾ; ਕਿਤੇ, ਸਵੇਰ–ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਰੰਗ, ਤੇ ਹੋਰਥਾਂ, ਧੁੰਦ ਨਾਲ ਸਲੇਟੀ ਅਕਾਸ਼। ਕਿਤੇ, ਅਕਾਸ਼ ਚਿੱਟਾ, ਦਿਵਿ–ਮਹਿਲਾਂ ਨਾਲ, ਹੋਰ ਥਾਂ, ਬੱਦਲ ਮੀਂਹ ਵਗਾ ਰਹੇ; ਕਿਤੇ, ਅਕਾਸ਼ ਧਰਤੀ ਵਾਂਗ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਆਰਾਮ ਲਈ। ਕੁਝ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਦੇਵ ਅਤੇ ਦਾਨਵ ਉਪਰ–ਥੱਲੇ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਆਉਂਦੇ–ਜਾਂਦੇ; ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ, ਚਾਰੋ ਪਾਸੇ ਦੌੜਦੇ। ਕਿਤੇ, ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਕੋਸ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ, ਧੂੰਏਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ; ਹੋਰ ਥਾਂ, ਅਕਾਸ਼ ਅਟੂਟ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ। ਕਦੇ, ਅਮਰ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੌਸ਼ਨੀ, ਸੂਰਜ ਜਾਂ ਅੱਗ ਵਰਗੀ; ਹੋਰ ਥਾਂ, ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀਆਂ ਘਾਟੀਆਂ ਵਾਂਗ ਠੰਢ, ਜਿੱਥੇ ਚੰਨ ਤੇ ਹੋਰ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਥਾਂ, ਇੱਛਾ–ਪੂਰਨ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲ ਉੱਚੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਉੱਤੇ ਨੱਚਦੇ; ਹੋਰ ਥਾਂ, ਦਾਨਵਾਂ ਦੀ ਹਾਰ ਨਾਲ, ਦਿਵਿ–ਸ਼ਹਿਰ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਰਹੇ। ਕਿਤੇ, ਦਿਵਿ–ਵਾਹਨਾਂ ਦੇ ਉਤਰਣ ਨਾਲ ਅਗਨਿ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਬਣ ਗਈਆਂ; ਹੋਰ ਥਾਂ, ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਪੁੱਚਲ–ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਟਕਰ ਨਾਲ ਅਕਾਸ਼ ਉਤਪਾਤੀ। ਕਦੇ, ਅਕਾਸ਼ ਸੁਭਗ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ, ਹੋਰ ਥਾਂ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਢੱਕੀ, ਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ, ਦਿਨ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਅਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਅਸੰਖ ਅਦਭੁਤ ਰੂਪ, ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਆਦਰ ਤੇ ਵੇਖੇ।