ਇਹ ਸਾਰੀ ਕਥਾ ਵਿਚ, ਮਹਾਨ ਗਿਆਨ ਦੀ ਗੱਲ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਸਰੀਰ ਨਾ ਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ; ਮੌਤ ਜਾਂ ਜੀਵਨ—ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਸੁਪਨੇ ਜਾਂ ਕਲਪਨਾ ਦੀਆਂ ਛਾਇਆਵਾਂ ਹਨ। ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜਾ ਜੀਵਨ ਜਾਂ ਮੌਤ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਕਲਪਿਤ ਹੈ, ਅਸਲ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਭਰਮ ਤੇ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਹੀ ਹਨ, ਮੇਰੇ ਬੱਚੇ। ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਗਿਆਨ ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਮਿਲਿਆ ਹੈ, ਹੇ ਦੇਵੀ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਠੰਢੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਕੌਣ ਕਿਸ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਕਿਹੜੀ ਸਾਧਨਾ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਵਧਦੀ ਜਾਂ ਪੂਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬਿਨਾ ਸਾਧਨਾ ਦੇ, ਇੱਥੇ ਕਦੇ ਵੀ ਸਫਲਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਜੋ ਵੀ ਇਸ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਦੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਸਾਹ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿਚ ਲੀਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਮੁੱਕ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਨੇਕ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜੋ ਦੁਇਤਾ ਦੇ ਮੋਹ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹਨ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਸੇਵਕ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਆਤਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰ ਵਿਚ ਲੰਘਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਿਰਕਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਅੰਜਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਘਟ ਗਈ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਅਵਸਥਾ-ਪਾਰ ਦੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਧੰਨ ਆਤਮਾ ਹਨ ਜੋ ਇਥੇ ਜਿੱਤ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਦਇਆ, ਸੁੰਦਰਤਾ, ਤੇ ਵਿਰਾਗੀ ਦਾ ਰੰਗ ਚੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ—ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਸਾਧਕ ਹਨ। ਜੋ ਲੋਕ ਤਰਕ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਜਾਣਨਯੋਗ ਦੀ ਪੂਰਨ ਅਣਹੋਣੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਹਨ। ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਲੋਕ ਇਸ ਸਾਵਧਾਨਤਾ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ: “ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਨਾ ਹੀ ਹੁਣ ਹੈ; ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਤੇ ‘ਮੈਂ’ ਸਿਰਫ਼ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਹਨ।” ਜਦੋਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਯ ਦੀ ਅਣਹੋਣੀ ਦੇ ਗਿਆਨ ਤੇ ਮੋਹ-ਰਾਗ ਆਦਿ ਦੇ ਪਤਲਾ ਹੋਣ ਨਾਲ ਜੋ ਆਨੰਦ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਹੈ। ਮੋਹ-ਰਾਗ ਆਦਿ ਦਾ ਪਤਲਾ ਹੋ ਜਾਣਾ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਯ ਦੀ ਅਣਹੋਣੀ ਦੇ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ, ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਤਪ ਹੈ; ਪਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਯ ਨੂੰ ਅਸਲ ਮੰਨਣ ਦੀ ਭੁੱਲ ਹੀ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਦਿੱਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਅਸੰਭਵਤਾ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਸਾਧਨਾ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਲੰਮੀ ਰਾਤ, ਜੋ ਮੋਹ ਦੀ ਨੀਂਦ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਬੂੰਦਾਂ ਨਾਲ ਪਿਘਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਤਝੜ ਦੀ ਵੱਡੀ ਪਾਲ ਜਲਦੀ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਠੰਢੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਨਾਲ ਗਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਮੁਨਿ ਨੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਦਿਨ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਹੋ ਗਈ, ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਗਿਆ; ਸਭ ਨੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਵਿਦਾ ਲਈ, ਨ੍ਹਾਉਣ ਚਲੇ ਗਏ, ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਹਨੇਰੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਇਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਰਾਤ, ਮਹਲ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ, ਜਿੱਥੇ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੀ ਮਹਿਲਾ ਵਿਛੌਣੀ ਤੇ ਸੀ, ਸਾਰੇ ਸੇਵਕ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਮਹਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੰਦ ਸੀ—ਦਰਵਾਜੇ, ਕਿਵਾੜ, ਖਿੜਕੀਆਂ—ਹਰ ਪਾਸੇ ਚੁਸਤ ਬੰਦੋਬਸਤ ਸੀ। ਮਨ ਚੁਸਤ ਤੇ ਅਡੋਲ ਸੀ, ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਧੁਰ ਖੁਸ਼ਬੂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਸੋਹਣੇ ਮੋਹਰਿਆਂ ਵਾਲੀ ਵਿਛੌਣੀ ਕੋਲ ਬੈਠੀਆਂ ਸਨ, ਜਿੱਥੇ ਚੰਨ ਵਰਗੀਆਂ ਚਿਹਰਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਉਹ ਧਿਆਨ ਦੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਗਏ, ਤੇ ਬਿਲਕੁਲ ਨਿਸ਼ਚਲ ਖੜੇ ਰਹੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਜੜੇ ਸਥੰਭ ਤੋਂ ਤਸਵੀਰ ਬਣ ਗਈ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਸਜੀ-ਸਜਾਈ ਕੰਧ ਉੱਤੇ ਚਿੱਤਰ ਬਣਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਤੇ ਰੋਕ-ਟੋਕ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ, ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਉਭਰੀ, ਜਿਵੇਂ ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਕਮਲ ਦੇ ਕੋਰ ਖੁਲਦੇ ਹਨ ਤੇ ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਛੱਡਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਬਿਲਕੁਲ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਏ, ਹਰ ਹਿਲ-ਜੁਲ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਜਿਵੇਂ ਪਤਝੜ ਵਿਚ ਪਹਾੜ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਵਾ ਨਹੀਂ ਛੁੰਦੀ, ਤੇ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਬਾਦਲ ਹੀ ਹਨ। ਅਦਵੈਤ ਸਮਾਧੀ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੂਚਨਾ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਚਾਹਤ ਪੂਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਬੇਲ ਵਸੰਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਰਸ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ “ਮੈਂ ਸੰਸਾਰ ਹਾਂ” ਵਾਲਾ ਭੁੱਲਾ ਭਾਵ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਉਠਦਾ, ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਆਪਣੀ ਅਸਲਤਾ ਨੂੰ ਅਸੱਤਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਛਾਇਆ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸਾਡੇ ਲਈ ਇਹ ਖਰਗੋਸ਼ ਦੇ ਸਿੰਗ ਵਾਂਗ ਅਸਲ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਚੀਜ਼ ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹ ਮੌਜੂਦ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਅਪ੍ਰਗਟ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਵਭਾਵ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਈ; ਦੋਵਾਂ ਇਸਤਰੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ, ਸੂਰਜ, ਤੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਆਦਿ ਦੀ ਭੀੜ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਖੁਲ੍ਹੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਦੇਵੀ ਪਾਰ ਲੰਘ ਗਈ; ਮਨੁੱਖੀ ਇਸਤਰੀ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਰਾਹੀਂ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਾਰ ਹੋਈ। ਮਹਲ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਹਥेली ਜਿੰਨੀ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਉਹ ਚੇਤਨਾ-ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਤੈਰਦੇ ਹੋਣ। ਫਿਰ, ਹੇ ਖੇਡਣ ਵਾਲੀ, ਸੁੰਦਰ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਮਨ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਦੇ ਸਵਭਾਵ ਨਾਲ, ਤੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਦੂਰ ਹੋਵੇ। ਉੱਥੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋ ਕੇ, ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ, ਤੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪਾਸੇ ਉੱਤੇ ਲੰਘ ਗਈ, ਲੱਖਾਂ ਯੋਜਨ ਦੂਰ, ਹੋਰ ਤੇ ਹੋਰ। ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸਵਭਾਵ ਕਰਕੇ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਆਕਾਸ਼-ਰੂਪ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਸਨ, ਪਰ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਸ ਵਿਚ ਪਿਆਰ ਭਰੀ ਸੰਗਤ ਬਣ ਗਈਆਂ। ਇੱਕ ਦੂਰਲੇ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਹੋਰ ਦੂਰ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਹੱਥ ਵਿਚ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਉੱਚੇ ਸਥਾਨ ਵੱਲ ਵਧੀਆਂ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਤੱਕਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ—ਗਹਿਰਾ, ਅੰਦਰੋਂ ਪਵਿੱਤਰ, ਹੌਲੀ ਹਵਾ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਛੁਹਾਟ ਦੇਣ ਵਾਲਾ। ਉਹ ਖਾਲੀਪਨ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀਆਂ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਖਦਾਈ, ਸ਼ਾਂਤ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਗੰਭੀਰ, ਸਾਫ਼ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਉੱਚ ਆਤਮਾ। ਜਿੱਥੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਸੀ, ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਰਾਮ ਕੀਤਾ, ਆਪਣੀਆਂ ਆਸਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਹੌਲੀ ਹਵਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧਾਂ ਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਸੀ, ਚੰਦ ਦੀ ਚਕਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਆ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਵਿਚ ਮੌਜਾਂ ਮਾਣੀਆਂ। ਕੜਕ ਗਰਮੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਲਾਲ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ, ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਵਹਿੰਦੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਝੀਲ ਵਿਚ, ਜਿਵੇਂ ਬਾਦਲਾਂ ਦੀ ਛਾਂ ਹੇਠਾਂ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਬਾਗਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ, ਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਕਮਲਾਂ ਦੀਆਂ ਡੰਡੀਆਂ ਉੱਤੇ, ਦੋਵੇਂ ਹਰ ਪਾਸੇ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ, ਭੌਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਸਰੋਵਰਾਂ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਫਿਰਦੀਆਂ।