ਜਦ ਮਨ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮੈਲ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਗੁਪਤ ਸੰਸਕਾਰ ਕੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੁਖਸ਼ਮ ਸ਼ਰੀਰ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਗਰਮ ਹੋ ਕੇ ਵਾਸ਼ਪ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਖਸ਼ਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਮਨ ਇਸ ਸੁਖਸ਼ਮ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਅੰਦਰਲੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਸਿੱਧ ਪੁਰਖਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜੋ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਜਦ ਇਹ ਅੰਦਰਲੀ ‘ਮੈਂ’ ਦੀ ਭਾਵਨਾ, ਲਗਾਤਾਰ ਅਭਿਆਸ ਰਾਹੀਂ, ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਆਪ ਹੀ ਉਭਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸੁਖਸ਼ਮ ਸ਼ਰੀਰ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਮਿਲਣ ਤੇ, ਇਕ ਅਮਰ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਸੋਚ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਤੇਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ੇ, ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਕਮੀ ਵੱਲ ਯਤਨ ਕਰ; ਜਦ ਇਹ ਪੱਕੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੂੰ ਜੀਉਂਦੇ ਜੀ ਮੋਖਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ। ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਚਾਂਦਨੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਚੜ੍ਹਦੀ, ਤਦ ਤੱਕ ਇਸ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ। ਮਾਸ ਦਾ ਸ਼ਰੀਰ ਕੇਵਲ ਹੋਰ ਮਾਸ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ—ਚਲਣ-ਫਿਰਣ ਜਾਂ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ। ਇਹ ਗੱਲ ਅਨੁਭਵ ਅਨੁਸਾਰ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਇਹ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਕੋਈ ਵਰ ਜਾਂ ਸ਼ਾਪ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ। ਗਹਿਰੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਲਗਾਤਾਰ ਅਭਿਆਸ ਰਾਹੀਂ, ਇਹੀ ਦੇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਉਬ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਨ ਆਪ ਹੀ ਦੇਹ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਇਹ ਅਵਸਥਾ ਇੱਥੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਇਹ ਦਿਸਦੀ ਨਹੀਂ; ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਦੇਹ ਮਰਦੀ ਹੋਈ ਹੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਦੇਹ ਨਾ ਤਾਂ ਮਰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਜੀਉਂਦੀ ਹੈ; ਆਖਰ ਮੌਤ ਜਾਂ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕੌਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਇਹ ਸਿਰਫ ਸੁਪਨੇ ਜਾਂ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਭਟਕਣਾ ਹੀ ਹਨ? ਇਹ ਜੀਵਨ ਤੇ ਮੌਤ ਵੀ, ਕਲਪਿਤ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ, ਝੂਠੇ ਹੀ ਹਨ; ਇਹ ਸਿਰਫ ਇਸ ਦੇਹ ਵਿਚ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਪੁੱਤ੍ਰ। ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਗਿਆਨ ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਮਿਲਿਆ, ਹੇ ਦੇਵੀ; ਜਦ ਇਸਨੂੰ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਆਖਰ ਕੌਣ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਅਭਿਆਸ ਹੈ, ਜਾਂ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਦ ਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਵਲੋਂ, ਜਦੋਂ ਤੇ ਜਿਵੇਂ—ਬਿਨਾਂ ਅਭਿਆਸ ਦੇ, ਇੱਥੇ ਕਦੇ ਵੀ ਸਫਲਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਉਸ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਨਾ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਨੀ, ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਉਸ ਵੱਲ ਜਗਾਉਣਾ, ਅਤੇ ਸਾਹ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ—ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਅਭਿਆਸ ਹੈ, ਇਹ ਗਿਆਨੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਖਤਮ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਪੁੰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਦਵੈਤ ਦੀ ਮੋਹ-ਭੁੱਲ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਸੇਵਕ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਆਤਮਕ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਚਿੰਤਨ ਵਿੱਚ ਲੰਘਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਸੁੱਕੜ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਅਡਿੱਗ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭੋਗ ਵਲੋਂ ਰੁਝਾਨ ਘੱਟ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਰਕਤੀ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਉਤਪੱਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਧੰਨ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਜਿੱਤ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਉਤਸ਼ਾਹ, ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਵਿਰਕਤੀ ਦੀ ਰੰਗਤ ਨਾਲ ਰੰਗੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ—ਉਹੀ ਸਰਵੋਤਮ ਅਭਿਆਸੀ ਹਨ। ਜੋ ਲੋਕ ਤਰਕ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਰਾਹੀਂ ਗਿਆਨਯੋਗ ਵਿਸ਼ਯ ਦੀ ਪੂਰਨ ਅਭਾਵਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹਨ। ਗਿਆਨੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਸਲੀ ਅਭਿਆਸ ਇਹ ਹੈ: “ਇਹ ਜਗਤ ਨਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਨਾਂ ਹੁਣ ਹੈ; ਇਹ ਜਗਤ ਅਤੇ ‘ਮੈਂ’ ਸਿਰਫ ਭਾਵਨਾ ਹਨ।” ਜੋ ਆਨੰਦ ਵਿਸ਼ਯ ਦੇ ਅਭਾਵ ਦੇ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਮੋਹ, ਵੈਰ ਆਦਿ ਦੇ ਸੁੱਕੜ ਜਾਣ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਅਭਿਆਸ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਯ ਦੇ ਅਭਾਵ ਦੇ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਮੋਹ, ਵੈਰ ਆਦਿ ਦਾ ਸੁੱਕੜ ਜਾਣ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਤਪ ਹੈ; ਪਰ ਵਿਸ਼ਯ ਨੂੰ ਅਸਲ ਮੰਨਣ ਦੀ ਭੁੱਲ ਹੀ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਜਦ ਦਿਸਦੇ ਹੋਏ ਵਿਸ਼ਯ ਦੀ ਅਸੰਭਾਵਤਾ ਦੀ ਸੂਝ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਅਭਿਆਸ ਰਾਹੀਂ ਮੋਖਸ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਅਭਿਆਸ ਮਹਾਨ ਹੈ। ਸੰਸਾਰਕ ਅਵਿਧਿਆ ਦੀ ਲੰਮੀ ਰਾਤ, ਜੋ ਮੋਹ ਦੀ ਨੀਂਦ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗਿਆਨ ਦੀ ਮੀਂਹ ਨਾਲ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਿੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਤਝੜ ਦੀ ਠੰਢੀ ਰਾਤ ਮੀਂਹ ਨਾਲ ਪਿਘਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਬੋਲਿਆ, ਦਿਨ ਸ਼ਾਮ ਵੱਲ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਸੂਰਜ ਲੁਕ ਗਿਆ। ਸਭ ਸੰਗਤ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ, ਨ੍ਹਾਉਣ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ, ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਹਨੇਰੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਇਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਰਾਤ, ਮਹਲ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਮਹਿਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਆਰਾਮ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਦ ਸਾਰੇ ਸੇਵਕ ਸੌ ਰਹੇ ਸਨ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮਹਲ ਦੇ ਹਾਲ ਵਿਚ— ਸਾਰੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ, ਕੰਡੀ, ਤੇ ਖਿੜਕੀਆਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੰਦ ਸਨ, ਮਨ ਸਾਵਧਾਨ ਤੇ ਅਡੋਲ ਸੀ, ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਕ ਸੋਹਣੇ ਸਜਾਏ ਹੋਏ ਸਿੰਗਾਸਨ ਕੋਲ ਬੈਠੀਆਂ, ਜਿੱਥੇ ਚੰਨ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ, ਓਥੇ ਰੌਸ਼ਨੀ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਧਿਆਨ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਗਈਆਂ ਤੇ ਬਿਲਕੁਲ ਅਡੋਲ ਖੜੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਜੜੇ ਖੰਭ ਤੋਂ تراਸ਼ੀ ਮੂਰਤੀਆਂ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਸਜਾਏ ਹੋਏ ਕੰਧ ਉੱਤੇ ਬਣੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚਿੰਤਾ ਤੇ ਸੰਕੋਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ, ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਕਮਲ ਦੇ ਫੁੱਲ ਖੁਲਦੇ ਤੇ ਮਹਿਕ ਛੱਡਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਹਰ ਹਿਲ-ਜੁਲ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਜਿਵੇਂ ਪਤਝੜ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਾ ਹਵਾ ਛੁਹਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਕੁਝ ਹੋਰ—ਕੇਵਲ ਮੀਂਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ। ਅਦਵੈਤ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਚੇਤਨਾ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਵਸੰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਮਨਾ-ਲਤਾ ਆਪਣਾ ਰਸ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਦ ‘ਮੈਂ ਹੀ ਜਗਤ ਹਾਂ’ ਦੀ ਭਟਕਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ, ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨਿਸ਼ਚਲਤਾ ਪਛਾਣ ਲਈ, ਤਦ ਇਹ ਭਰਮ-ਰੂਪ ਅਨੁਭਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸਾਡੇ ਲਈ ਇਹ ਖਰਗੋਸ਼ ਦੇ ਸਿੰਗ ਵਾਂਗ ਅਸਤੀਤਵਹੀਨ ਹੈ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ੇ। ਜੋ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹ ਮੌਜੂਦ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਪ੍ਰਗਟ ਹੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਜਗਤ ਮਿਰਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਸਿਰਫ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਈ; ਦੋ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਚੰਨ, ਸੂਰਜ, ਨਕਸ਼ਤਰ ਆਦਿ ਦੀ ਭੀੜ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਗਿਆਨ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਰਾਹੀਂ, ਸਮਝ ਦੀ ਦੇਵੀ ਪਾਰ ਹੋ ਗਈ; ਮਨੁੱਖੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸ਼ਰੀਰ ਰਾਹੀਂ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਹੱਥ ਜਿੰਨੀ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਉਹ ਚੇਤਨਾ-ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਬਣ ਗਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਲਣ ਵਾਲੀਆਂ।