ਇਥੇ, ਇੱਕ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ, ਕੋਈ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਸਤਤਾ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, "ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ।" ਜਿਵੇਂ ਤੇਰੇ ਮਨ-ਮੰਦੇ ਦਰੱਖਤ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਹੈ—ਉਹ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਸਤਤਾ ਖਾਲੀ ਹੈ; ਉਹ ਕੰਧ ਦੀ ਸਤਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਕੰਧ ਨਾਲ ਰੁਕਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਕੰਧ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਮਨ-ਮੰਦੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਇਕ-ਰੂਪ ਮੱਤ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਸਿਰਫ਼ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ; ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਇਸੀ ਸਰੀਰ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਉਸ ਥਾਂ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਗੰਧ ਹਵਾ ਨਾਲ ਚਲਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅੱਗ ਅੱਗ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਹਵਾ ਹਵਾ ਵਿੱਚ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ-ਮੰਦੇ ਸਰੀਰ ਹੋਰ ਮਨ-ਮੰਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਧਰਤੀ ਦੀ ਚੇਤਨਾ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਗੈਰ-ਧਰਤੀ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ; ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਬਣੇ ਦੋ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚ ਇਕਤਾ ਕਿੱਥੇ? ਤੇਰਾ ਮਨ-ਮੰਦਾ ਸਰੀਰ, ਦਰਅਸਲ, ਇਕ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ; ਪਰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਕਰਕੇ, ਬੁੱਧੀ ਇਸ ਨੂੰ ਪਦਾਰਥ ਸਮਝ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਲੰਮੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਭਰਮ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਨਸ਼ੀਲੇ ਦੀ ਪੱਕੀ ਧਾਰਨਾ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ (ਭਰਮ-ਸ਼ਹਿਰ) ਵਿੱਚ—ਜਦੋਂ ਸੁਖਮ ਸੰਸਕਾਰ ਸਚਮੁਚ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਮਨ ਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਦੀ ਭੌਤਿਕ ਅਵਸਥਾ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਜਦੋਂ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਪੱਕੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਢੀਠ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਭਰਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ਧਾਰਨਾ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਨਾਮ ਨਾਲ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਉਹ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ-ਬਣੇ ਦੀ ਚਕ੍ਰਵਾਤੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਸਚਮੁਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ—ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਦਾ ਭਰਮ ਸਹੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੱਪ ਨਾ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਬੇਮਤਲਬ ਹਨ। ਸਚੀ ਗਿਆਨ ਨਾਲ, ਭੌਤਿਕ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ; ਤਿਵੇਂ, ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਦੀ ਗਿਆਨ ਨਾਲ, ਭੌਤਿਕ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ। ਜੇ ਕੋਈ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਲਪਨਾ ਮੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਨੂੰ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਇੱਥੇ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਅੰਗ, ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ, ਪ੍ਰੀਤਮ, ਜੋ ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਬਣਿਆ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਵਿਅਕਤੀਗਤਤਾ ਵਸਤੂ ਵਾਂਗ ਦਿੱਸਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਜਦੋਂ ਸਤ-ਸਤਤਾ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਸਮਾਂ, ਤੇ ਹੋਰ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਲਪਨਾ ਲਈ ਥਾਂ ਕਿੱਥੇ? ਜਿਵੇਂ ਕੰਗਣ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ, ਲਹਿਰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਕਲਪਨਾ-ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਅਸਲ-ਅਸਲਤਾ, ਤਿਵੇਂ ਸੱਚ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਕਲਪਨਾ ਸਵ-ਸਰੂਪ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ—ਜੋ ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਧੂੜ ਨਹੀਂ, ਤਿਵੇਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਅ-ਵੰਡਿਆ, ਸ਼ਾਂਤ, ਅਜਨਮਾ ਸਤਤਾ, ਸਾਰੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਜੋ ਗਿਆਨ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ ਤੇ ਉਸੀ ਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਜੁਹਰੀ ਦੀ ਚਮਕ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੋਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ। "ਕਿੰਨੀ ਲੰਮੀ ਸਮੇਂ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਅਸੀਂ ਭਟਕਦੇ ਰਹੇ; ਇਹ ਕੌਣ ਹਨ, ਜੋ ਦਵੈਤ ਤੇ ਅਦਵੈਤ ਦੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤ-ਰਹਿਤ ਭਰਮਿਤ ਹਨ?" ਤੁਸੀਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚਿੰਤਾ ਤੇ ਭਰਮ ਵਿੱਚ ਪਏ ਹੋ, ਬਿਨਾਂ ਜਾਂਚੇ-ਪੜ੍ਹੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਕਰਕੇ; ਇਹ ਭਰਮ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜਾਂਚ ਨਾਲ ਮੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਿਨਾਂ ਜਾਂਚੇ-ਪੜ੍ਹੇ ਵਿਚਾਰ ਤੁਰੰਤ ਜਾਂਚ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਅੰਦਰ ਅਗਿਆਨ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਾ ਜਾਂਚ ਦੀ ਅਣਹੋਣੀ, ਨਾ ਅਗਿਆਨ, ਨਾ ਬੰਨ੍ਹ, ਤੇ ਨਾ ਮੁਕਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਜਗਤ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਬੇਚੈਨੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ। ਜਦ ਤੱਕ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਤੁਸੀਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਗਰੂਕ ਨਹੀਂ ਸੀ—ਭਰਮ ਤੇ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਬੇਚੈਨ ਸਮੁੰਦਰ। ਅੱਜ ਤੋਂ ਤੁਸੀਂ ਜਾਗਰੂਕ, ਮੁਕਤ, ਤੇ ਵਿਵੇਕਸ਼ੀਲ ਹੋ; ਸੰਸਕਾਰ ਦਾ ਬੀਜ ਤੁਹਾਡੇ ਮਨ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਹੀ, ਇਹ ਰੰਗ-ਮੰਚ—ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਨਾਟਕ—ਕਦੇ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ; ਤਾਂ ਕਦੋਂ, ਕਿਵੇਂ, ਤੇ ਕਿਸ ਵੱਲੋਂ ਕੋਈ ਸੰਸਕਾਰ ਜਾਂ ਵਿਰਤੀ ਅਨੁਭਵ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਭਾਵ—ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਦੇਖਿਆ, ਤੇ ਦੇਖਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ—ਹਾਸਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉੱਚੀ ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ ਵਿੱਚ, ਮਨ-ਰਹਿਤ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਸੰਸਕਾਰ ਦਾ ਬੀਜ ਮੁਕ ਗਿਆ ਹੈ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਅੰਕੁਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਹਿਸ-ਆਹਿਸ ਲਗਾਵਟ ਤੇ ਵਿਦਵੇਸ਼ ਵਾਂਗ ਧਾਰਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਸਾਰਿਕ ਉਤਪੱਤੀ ਨੂੰ ਫਿਰ ਉਖਾੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਨ-ਰਹਿਤ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਅ ਪੱਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਦਾਗ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਸਾਫ਼ ਅਸਮਾਨ ਵਾਂਗ, ਸਰੀਰ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਬਚੀ ਹੋਈਆਂ ਕਰਤਾਂ ਤੇ ਕਾਰਣਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਤੁਸੀਂ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਚੱਲਦੇ ਰਹੋਗੇ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਸਚਾਈ ਪਛਾਣਣ ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਦਾ ਸਰੀਰ ਅਸਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਤਿਵੇਂ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਜਾਗਰੂਕ ਸਰੀਰ ਅਨੁਭਵ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅਸਲ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਸਮਝ ਆਉਣ ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਦਾ ਸਰੀਰ ਸੰਸਕਾਰ ਮੁਕ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਮੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਜਾਗਰੂਕ ਸਰੀਰ ਵੀ ਸੰਸਕਾਰ ਘੱਟ ਹੋਣ ਤੇ ਮੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਸੁਪਨੇ-ਸਰੀਰ, ਜੋ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਬਣਿਆ, ਅੰਤ ਤੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤਿਵੇਂ, ਜਾਗਰੂਕ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਹੋਰ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਸੰਸਕਾਰ ਦਾ ਬੀਜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਾਗਰੂਕ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਸੰਸਕਾਰ ਦਾ ਬੀਜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਮੁਕਤੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਸੰਸਕਾਰ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸੰਸਕਾਰ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਲਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਨੂੰ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਾਗਰੂਕ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਨੂੰ ਮੋਹ-ਭਰਿਆ ਸੰਸਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨੀਂਦ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੰਸਕਾਰ ਮੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, 'ਚੌਥੀ' ਅਵਸਥਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਜਾਗਰੂਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ ਦੀ ਅਵਸਥਾ, ਜਿੱਥੇ ਸੰਸਕਾਰ ਮੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦੀ, ਜੋ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹਨ; ਇਹ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਾਰੀ ਕਥਾ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ, ਮਨ-ਮੰਦੇ ਸਰੀਰ, ਸੰਸਕਾਰ, ਤੇ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੱਚ ਦੀ ਪਛਾਣ, ਸਮਾਧੀ, ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਅਸਲਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।