ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਵੱਸਦਾ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਜਾਣ ਦੀ ਇਛਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਮੈਂ ਅਰਜ਼ ਕੀਤਾ, "ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਰਚਨਾ ਨੂੰ, ਉਸ ਪਹਾੜੀ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਲੈ ਚਲੋ।" ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ, ਜੋ ਅਚੇਤਨ ਤੇ ਚੇਤਨ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਸੱਚੀ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਵੇਖਣ ਤੇ, ਇਹ ਸਭ ਝੂਠਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਇਸ ਮਾਇਆ ਦੀ ਦਿੱਖ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਜੀਵਨ ਦੀ ਮਲਿਨਤਾ ਤੋਂ ਵੀ ਛੁਟਕਾਰਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਵਿਅਪਕ ਤੇ ਖੁਲ੍ਹਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰੇਂਗਾ—ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸੋਚ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਓ, ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸਮੇਤ, ਉਸੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਦੇਖੀਏ; ਇਹੀ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਸਰੀਰ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਰੁਕਾਵਟ ਹੈ। ਇਸ ਸਰੀਰ ਰਾਹੀਂ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਹੋਰ ਜਗਤ ਮਿਲ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਵੀ। ਪਰ, ਇਹ ਗੱਲ ਸਮਝਣ ਲਈ ਕੋਈ ਵਧੇਰੇ ਤਰਕ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਪਕੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਜਗਤ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਕਾਰ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਪਰ ਭੁੱਲ-ਭੁਲਾਈਏ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਅਕਾਰ ਵਾਲਾ ਸਮਝਦੇ ਹਾਂ—ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਰਾਹੀਂ ਤੂੰ ਇਸਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਹੈ। ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਲਹਿਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਗਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਜਗਤ-ਸੁਭਾਵ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਸਿਰਫ਼ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ, ਇਹ ਕੇਵਲ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ, ਕੋਈ ਵਿਖਣਯੋਗ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰੇਤ ਦਾ ਕਣ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਗੈਰ-ਬ੍ਰਹਮ; ਇਹੀ ਉਸ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਰਚਨਾ ਆਦਿਕ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ ਅਤੇ ਜਗਤ ਵਿਚਕਾਰ ਕੋਈ ਕਾਰਨ-ਫਲ ਦਾ ਉਤਪੱਤੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰੇ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਧਨ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ। ਜਦ ਤੱਕ ਤੇਰਾ ਮਨ ਯੋਗ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਅਦਵੈਤ ਨਹੀਂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ, ਤੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ। ਜੋ ਅਸੀਂ ਵਰਗੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਥਿਰਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ, ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ; ਮੈਂ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਸਾਹ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸੀ ਸਰੀਰ ਰਾਹੀਂ ਮੈਂ ਉਸ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਗਿਆਨ-ਸਰੂਪ ਸਰੀਰ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਹੋਰ ਹਨ; ਬ੍ਰਹਮ, ਆਤਮਾ, ਜਗਤ ਤੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸਾਡੇ ਹੀ ਅੰਗ ਹਨ। ਬਿਨਾਂ ਤੇਰੇ ਅਭਿਆਸ ਦੇ, ਬੱਚੇ, ਇਹ ਰੂਪ ਬ੍ਰਹਮ-ਅਵਸਥਾ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ; ਇਹ ਮਨ-ਨਿਰਮਿਤ ਆਤਮਾ ਵਾਂਗ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ। ਜਿੱਥੇ ਤੇਰੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਉੱਥੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵੀ ਤੇਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਚੇਤਨਾ-ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਛੱਡ ਕੇ ਤੂੰ ਉਹ ਪਰਮ ਤੱਤ ਵੇਖੇਂਗਾ; ਇਹ ਜਲਦੀ ਕਰ, ਹੇ ਕਰਤਵ-ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ। ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਲਈ ਅਸਲ ਹੈ, ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਕਲਪਦਾ ਹੈ; ਚਾਹੇ ਸਰੀਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ, ਦੂਜੇ ਲਈ ਉਹ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਜਗਤ-ਮੋਹ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਤੇ ਇਹ ਹਾਲਤ ਆਈ; ਉਥੋਂ ਲੈ ਕੇ, ਭਾਗ ਦਾ ਬਲ ਵਧ ਗਿਆ। ਤੂੰ ਆਖਿਆ ਸੀ, "ਦੇਵੀ, ਆਓ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਘਰ ਚਲਦੇ ਹਾਂ।" ਇਸ ਉੱਤੇ ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮਾਂ, ਅਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਜਾਈਏ?" ਇੱਥੇ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਤਿਤਵ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ, ਮੈਂ ਉਸ ਪਰਮ ਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ—ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਬਾਰੇ ਦੱਸ। ਜਿਵੇਂ ਤੇਰਾ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਲਪਿਆ ਹੋਇਆ ਇੱਛਾ-ਵ੍ਰਿਖ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਕੰਧ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਕੰਧ ਰੋਕਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਕੰਧ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਸੁਭਾਵ ਹੈ ਮਨ-ਨਿਰਮਿਤ ਸਰੀਰ ਦਾ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ, ਇਕ-ਰੂਪ ਤੱਤ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਪਰਮ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੀ ਵੱਖਰਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਸੋ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਹੈ; ਮੈਂ ਇਸਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਇਸੀ ਸਰੀਰ ਰਾਹੀਂ, ਮੈਂ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਗੰਧ ਹਵਾ ਨਾਲ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ, ਅੱਗ ਅੱਗ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਹਵਾ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨ-ਨਿਰਮਿਤ ਸਰੀਰ ਹੋਰ ਮਨ-ਨਿਰਮਿਤ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਵਾਲੀ ਚੇਤਨਾ, ਧਰਤੀ-ਰਹਿਤ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ; ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਮਿਲਾਪ ਕਿੱਥੇ? ਤੇਰਾ ਮਨ-ਨਿਰਮਿਤ ਸਰੀਰ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਵਾਹਨ ਹੈ; ਪਰ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਕਰਕੇ, ਬੁੱਧੀ ਇਸਨੂੰ ਭੌਤਿਕ ਸਮਝਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ, ਲੰਬੀ ਧਿਆਨ ਅਵਸਥਾ, ਭ੍ਰਮ, ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਸੋਚ, ਜਾਂ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਨਗਰ ਵਿਚ— ਜਦੋਂ ਸੁਖਸ਼ਮ ਸੰਸਕਾਰ ਸਹੀ ਮਾਇਨੇ ਵਿੱਚ ਘਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਮਨ ਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਦੀ ਭੌਤਿਕ ਹਾਲਤ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਜਦੋਂ ਸੁਖਸ਼ਮ ਸਰੀਰ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਪੱਕੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਠੋਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਖੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਨਾਮ ਰਾਹੀਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਉਹ ਨਾਸ ਤੇ ਟਿਕਾਅ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ, ਉਸਦਾ ਨਾਸ ਹੋਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ—ਨਾਸ ਕਿਹੜਾ? ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਦੀ ਭ੍ਰਾਂਤੀ ਸਹੀ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੱਪ ਨਾ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਨਾ-ਨਾਸ—ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਬੇਅਰਥ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਸਹੀ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਭੌਤਿਕ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਖਸ਼ਮ ਸਰੀਰ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਭੌਤਿਕ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ। ਜੇ ਕੋਈ ਕਲਪਿਤ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਹਟਾ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਲਪਨਾ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਸੁੱਟ ਦੇਣ ਤੇ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਅੰਗ, ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਹੀ ਸੱਚ ਹੈ, ਪਿਆਰੇ, ਜੋ ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਉਥੋਂ ਲੈ ਕੇ, ਵਿਅਕਤਿਤਾ ਇਕ ਵਸਤੂ ਵਾਂਗ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੇਵਲ ਪਰਮ ਤੱਤ ਹੀ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਸਮੇਂ ਤੇ ਹੋਰ ਵੰਡਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਨਿਸ਼ਚਲ ਅਤੇ ਏਕ-ਰੂਪ ਹੈ, ਉਥੇ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਕੀ ਥਾਂ? ਜਿਵੇਂ ਚੂੜੀ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ, ਲਹਿਰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੇ ਨਗਰਾਂ ਤੇ ਕਲਪਿਤ ਜਗਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹਕੀਕਤ— ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੱਚ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੋਈ ਕਲਪਨਾ ਨਹੀਂ; ਆਤਮਾ ਤਾਂ ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਧੂੜ ਨਹੀਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੰਡ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਅਦਵੈਤ, ਸ਼ਾਂਤ, ਅਜਨਮਾ ਹਕੀਕਤ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ।