ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਵਿਚ ਚਰਚਾ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਤਦ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਜਿਹੜਾ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵ ਹੋਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਐਸੇ ਹੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਜੇਕਰ ਉਹ ਉਸਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਭਾਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਜਾਂ ਮੋਹ ਮਾਇਆ ਕਰਕੇ ਕੋਈ ਭ੍ਰਮ ਪੈ ਜਾਵੇ। ਕਈ ਵਾਰ, ਯਾਦ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਝਲਕ ਹੀ ਉਭਰਦੀ ਹੈ—ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਰਚਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਲੜੀਵਾਰ ਹੋਰ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ। ਇਹ ਜੋ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਸਮੇਤ, ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੈ, ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਇਹ ਯਾਦ ਵਜੋਂ ਅਨੁਭਵ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕੁਝ ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਇਹ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਕਈਆਂ ਲਈ ਇਹ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਦਿੱਖ ਵਜੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਯਾਦ ਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੁਖਸ਼ਮ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਰਾਜਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਬਿਲਕੁਲ ਐਸੇ ਜਿਵੇਂ ਕਾਂ ਅਤੇ ਤਾੜ ਦਾ ਫਲ ਅਚਾਨਕ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਅਖੀ ਪੈ ਕੇ ਭੁੱਲ ਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਹੀ ਮੋਖਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਥੇ ਨ ਤਾਂ ਚਾਹੀਦਾ ਕੁਝ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾਂ ਅਚਾਹੀਦਾ। ਜੇ ਤੂੰ ਪੂਰਨ ਅਸਤਿਤਵ-ਸ਼ੂਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤੇ ‘ਮੈਂ’ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਅਹੰਤਾ ਬਰਕਰਾਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੋਖਸ਼, ਜੋ ਕਿ ਉਤਪੱਤੀ-ਰਹਿਤ ਹੈ, ਸੱਚਮੁੱਚ ਨਹੀਂ ਉਪਜਦੀ। ਰੱਸੀ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਦਾ ਭ੍ਰਮ, ਭਾਵੇਂ ਸਦਾ ਉਤਪੱਤੀ-ਰਹਿਤ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਜਦ ਤੱਕ ‘ਸੱਪ’ ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਅਰਥ ਦੀ ਲਗਾਵਟ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਭ੍ਰਮ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਜੋ ਕੁਝ ਅੱਧ-ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ; ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਹੋਰ ਕੁਝ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਨਵਾਂ ਭੂਤ ਪੁਰਾਣੇ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਉੱਠ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਗਿਆਨੀ ਲਈ ਵੀ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਹਸਤੀ ਅਸਲ ਤੇ ਅੰਤਮ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਇਹਦਾ ਕੋਈ ਅਸਲ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ; ਜੋ ਕੁਝ ਇੱਥੇ ਦਿੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗੁੰਮ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਨੂੰ ਕਾਰਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਪਰ ਜੇਕਰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਲਈ ਕੁਝ ਹੋਵੇ ਹੀ ਨਾ, ਤਾਂ ਯਾਦ ਕਿਵੇਂ ਉਪਜੇ? ਉਥੇ, ਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦੀ ਯਾਦ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਯਾਦ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਿਛਲਾ ਜਨਮ ਤਾਂ ਮੋਖਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ, ਯਾਦ ਕਰਨ ਲਈ ਕੁਝ ਹੋਣ ਦੀ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਪਰ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਕਰਕੇ, ਕਮਲ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਹੋਰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਣੀ-ਪਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸੋਚਦਾ ਹੈ, “ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀ ਨਹੀਂ”; ਬਿਲਕੁਲ ਐਸੇ ਹੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਅਚਾਨਕ ਉਪਜੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਲਹਿਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਕੁਝ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ‘ਉਤਪੱਤੀ’ ਸਿਰਫ ਚੇਤਨਾ-ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉੱਚਤਮ ਸਥਿਤੀ ਹੀ ਇਸ ਯਾਦ ਦੀ ਦੋਹਰੀ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਕਾਰਨ ਤੇ ਫਲ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿਰਫ ਚੇਤਨਾ-ਆਕਾਸ਼ ਹੀ ਹੈ। ਕਾਰਨ ਤੇ ਫਲ ਦੀ ਹਸਤੀ ਉਪਕਾਰਕ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਹੀ ਹੈ; ਜਦ ਉਪਕਾਰਕ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਕਾਰਨ-ਫਲ ਦੀ ਏਕਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਟਦੀ। ਇਹੀ ਮਹਾਨ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ—ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਯਾਦ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕਾਰਨ-ਫਲ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿਰਫ ਦਿੱਖ ਹੈ, ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨਾ ਤਾਂ ਕੁਝ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਨਾ ਇਹ ਵਿਖਣਯੋਗ ਸੰਸਾਰ, ਨਾ ਤਿੰਨ ਲੋਕ; ਚੇਤਨਾ-ਆਕਾਸ਼ ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਉੱਚਤਮ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿਖਾ ਦਿੱਤਾ; ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਸੋਭਾ, ਵੇਖਣ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ, ਸੁਬਹ ਦੀ ਲਾਲੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੀ ਹੈ। ਹੁਣ, ਜਿੰਨਾ ਤਕ ਮੈਂ ਇਸ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਅਭਿਆਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮੇਰੀ ਇਹ ਜਿਗਿਆਸਾ ਦੂਰ ਕਰ। ਜਿਥੇ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਵੱਸਦਾ ਸੀ, ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਰਚਨਾ, ਉਸ ਪਹਾੜੀ ਪਿੰਡ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾ। ਉੱਚਤਮ, ਨਿਰਮਲ ਦਰਸ਼ਨ, ਜੋ ਜੜ ਤੇ ਚੇਤਨ ਰੂਪਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਉਸ ‘ਦਿੱਖ’ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਅਸਤੀਤਵ ਦੀ ਮਲਿਨਤਾ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇ। ਫਿਰ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਤੂੰ ਆਕਾਸ਼-ਸਮਾਨ ਆਤਮਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਵੇਂਗਾ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸੋਚ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਓ, ਉਸ ਨੂੰ, ਉਸਦੀ ਰਚਨਾ ਸਮੇਤ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖੀਏ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਸ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਦੁਆਰ ਰਾਹੀਂ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਹੀ ਉੱਚਤਮ ਰੁਕਾਵਟ ਹੈ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਇਸ ਸਰੀਰ ਨਾਲ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਜਗਤ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਵੀ; ਇੱਥੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕੇਵਲ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਗਤ, ਭਾਵੇਂ ਨਿਰਾਕਾਰ ਹੈ, ਪਰ ਗਲਤ ਸਮਝ ਕਰਕੇ ਆਕਾਰ-ਵਾਨ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਤੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਵਰਨ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਸਮਝ ਲਿਆ ਹੈ। ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਲਹਿਰ-ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨਹੀਂ; ਇੰਝ ਹੀ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਚੇਤਨਾ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ-ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਸਿਰਫ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ, ਇਹ ਕੇਵਲ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ, ਕੋਈ ਵਿਖਣਯੋਗ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਕੁਝ ਇੱਥੇ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਇਕ ਰੇਤ ਦੇ ਕਣ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਅ-ਬ੍ਰਹਮ; ਬ੍ਰਹਮ ਸਵੈਮ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਐਸੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਰਚਨਾ ਆਦਿਕ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ ਅਤੇ ਜਗਤ ਵਿਚਕਾਰ ਕਾਰਨ ਤੇ ਫਲ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰੇ ਕਾਰਨ ਤੇ ਉਪਕਾਰਕ ਕਾਰਨ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ। ਜਦ ਤੱਕ ਤੇਰਾ ਮਨ, ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਰਾਹੀਂ, ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਅਦਵੈਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਤੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ। ਜੋ ਅਸੀਂ ਵਰਗੇ ਲੋਕ, ਉਥੇ ਅਭਿਆਸ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਅਡੋਲ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਉਸ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ, ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ; ਮੈਂ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਸਾਹ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਮੈਂ ਉਸ ਉੱਚਤਮ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਗਿਆਨ-ਰੂਪ ਸਰੀਰ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਇਹ—ਕਮਲ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਹੋਰ; ਬ੍ਰਹਮ, ਆਤਮਾ, ਸੰਸਾਰ ਤੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਸਾਡੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਅੰਗ ਹਨ। ਤੇਰੇ ਅਭਿਆਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਪੁੱਤਰ, ਰੂਪ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨਹੀਂ ਪਾਈ; ਇਹ ਮਨ-ਨਿਰਮਿਤ ਆਤਮਾ ਵਾਂਗ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਉਹ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਜਿਥੇ ਤੇਰਾ ਆਪਣਾ ਕਲਪਨਾ-ਸ਼ਹਿਰ ਤੇਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਉਥੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦਾ ਕਲਪਨਾ-ਸ਼ਹਿਰ ਵੀ ਤੇਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਇਸ ਸਰੀਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਚੇਤਨਾ-ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਹੈ, ਤਿਆਗ ਦੇ, ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖੇਂਗਾ; ਇਹ ਜਲਦੀ ਕਰ, ਹੇ ਕਰਤਵ-ਗਿਆਤਾ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ। ਕਲਪਨਾ-ਸ਼ਹਿਰ ਸਿਰਫ ਉਸ ਲਈ ਅਸਲ ਹੈ, ਜੋ ਉਸਦਾ ਕਲਪਨਾਕਾਰ ਹੈ; ਚਾਹੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਜਾਂ ਬਿਨਾਂ ਸਰੀਰ ਦੇ, ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਇਹ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਰਚਨਾ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਸੰਸਾਰ-ਮੋਹ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਤੇ ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਤੱਕ ਆ ਗਿਆ; ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਭਾਗ ਦਾ ਬਲ ਵਧ ਗਿਆ। ਤੂੰ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਦੇਵੀ, ਆਓ, ਅਸੀਂ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਘਰ ਚੱਲੀਏ।” ਇਸ ਉੱਤੇ ਮੈਂ ਆਖਦਾ ਹਾਂ: ਮਾਂ, ਅਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਜਾਈਏ?