ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵੀ ਪੂਰੇ ਸਾਲ ਵਰਗਾ ਲੰਮਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਨ ਇਹ ਸੋਚ ਸਕਦਾ ਹੈ—"ਮੈਂ ਮਰ ਗਿਆ, ਮੁੜ ਜਨਮ ਲਿਆ, ਹੁਣ ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਹੈ।" ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਕਿ ਅਨੁਭਵ ਨਾ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਭੋਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਉਠਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਭੋਗ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਸੋਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ "ਮੈਂ ਤਾਂ ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ।" ਇਹ ਗੱਲ ਜੂਏ ਆਦਿ ਖੇਡਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਖਾਲੀਪਨ ਭਰ ਜਾਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਾਂਗ ਹੀ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਜੁਦਾਈ ਅਤੇ ਲਾਭ—ਇਹ ਸਭ ਮਸਤ ਹੋਣ, ਸੁਪਨੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਰਾਈ ਦੇ ਦਾਣੇ ਵਿੱਚ ਤੀਖਾਪਨ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਘਰ ਦਾ ਸਤੰਭ, ਜਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਖਿਡੌਣਿਆਂ ਦੀ ਜਾਲੀ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਜਗਤ ਵੀ ਕੁਝ ਹੋਰ ਨਹੀਂ। ਜਿਹੜਾ ਅਜੰਮਾ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਫਿਰ ਬੰਧਨ ਜਾਂ ਮੁਕਤੀ ਕਿਸ ਲਈ, ਕਿਥੋਂ, ਅਤੇ ਕੀ? ਜਦੋਂ ਮੌਤ ਦੀ ਮੋਹ ਮਾਇਆ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਵੇਂ ਜਹਾਨ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਜੀਉਂਦੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਅੱਖ ਖੁਲਣ ਤੇ ਸਾਰੇ ਰੂਪ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਜਹਾਨ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਸਮਾਂ, ਗਣਨਾ, ਅਕਾਸ਼, ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਤੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਬਣੇ ਹਨ—ਅਣਗਿਣਤ ਰੂਪ, ਜੋ ਚੱਕਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ, ਜੋ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂ ਵੇਖਿਆ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਮੈਂ ਕਹਿ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ "ਮੈਂ ਕੀਤਾ," ਉਹ ਵੀ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਬੇਅੰਤ ਮੋਹ ਮਾਇਆ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਗਤ ਨਾਮ ਦੀ ਨਗਰੀ ਇਕ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਕੋਈ ਕੰਧ ਨਹੀਂ। 'ਮੈਂ', ਜਗਤ ਅਤੇ ਸਿਰਜਣਾ ਦੀ ਯਾਦ—ਇਹ ਸਾਰਾ ਦੂਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਤੇ ਉਸਦੇ ਉਲਟ ਹੋਣ ਦੀ ਆਦਤ ਨਾਲ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਆਨ ਵੀ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਤੇ ਜੋ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ; ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵ ਹੋਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਜੋ ਕਿਸੇ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ, ਉਹਨੂੰ ਪਿਤਾ ਦੀ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਭਾਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਜਾਂ ਮੋਹ ਕਰਕੇ। ਕਈ ਵਾਰ ਯਾਦ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਵੀ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹੀ ਉਜਾਗਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਪਹਿਲਾਂ ਸਰਜਨਹਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਫਿਰ ਹੋਰ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ। ਹੇ ਸੁੰਦਰਿ, ਇਹ ਜਗਤ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵ ਵਾਂਗ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਲਈ ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪ ਹੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਯਾਦ ਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੁਖਸ਼ਮ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਂ ਤੇ ਤਾੜ ਦਾ ਮਿਲਾਪ। ਜੋ ਕੁਝ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੁੱਲ ਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਮੋਖਸ਼ (ਮੁਕਤੀ) ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਕਿਸੇ ਲਈ ਵੀ ਚਾਹਤ ਜਾਂ ਅਚਾਹਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਜਦ ਤੱਕ 'ਮੈਂ' ਅਤੇ ਜਗਤ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤਿ-ਅਸਤੀ (ਪੂਰਨ ਅਣਹੋਣ) ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਅਸਲ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਰੱਸੀ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਦੀ ਮੋਹ ਮਾਇਆ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਣਹੋਣ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਪਰ 'ਸੱਪ' ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਅਰਥ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਮੋਹ ਮਾਇਆ ਨਹੀਂ ਮੁੱਕਦੀ। ਜੋ ਅੱਧਾ-ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਮਿਲਣ ਤੇ, ਪਹਿਲੇ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਭੂਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਗਿਆਨੀ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਅਸਲ ਤੇ ਆਖਰੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਾਂਚਣ ਤੇ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਦਾ ਕੋਈ ਅਸਲ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਕੁਝ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁੜ ਲੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਸਰਜਣਾ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਨੂੰ ਕਾਰਨ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦ ਤੱਕ ਯਾਦ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਯਾਦ ਕਿਵੇਂ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਉੱਥੇ, ਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦੀ ਯਾਦ ਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਯਾਦ ਵੀ; ਪਰ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਹੋ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ, ਯਾਦ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਹੋਣ ਦਾ ਕੋਈ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ; ਫਿਰ ਵੀ, ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸੁਭਾਵਿਕਤਾ ਕਰਕੇ, ਕਮਲ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਕੋਈ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਰਤਾਜ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸੋਚਦਾ ਹੈ "ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ," ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਚਮਕਦੇ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਤੱਤ ਨਾਲ ਕੋਈ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਜਗਤ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਕਦੇ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਜੋ "ਉਤਪੰਨ ਹੋਣਾ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਰਵੋਚ ਹਾਲਤ ਹੀ ਇਸ ਯਾਦ ਦਾ ਦੁਹਾਂਵਾਂ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਕਾਰਨ ਤੇ ਫਲ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਚੇਤਨਾ-ਅਕਾਸ਼ ਹੀ ਹੈ। ਕਾਰਨ ਤੇ ਫਲ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਸਹਾਇਕ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਹੈ; ਪਰ ਜਦ ਉਹ ਸਹਾਇਕ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਇਕਤਾ ਨਹੀਂ ਮੁੱਕਦੀ। ਜਾਣ ਲਵੋ ਕਿ ਇਹ ਮਹਾਨ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ; ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਯਾਦ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕਾਰਨ ਤੇ ਫਲ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿਰਫ਼ ਦਿਖਾਵਾ ਹੈ, ਅਸਲ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕੁਝ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ—ਨ ਜਗਤ, ਨ ਤਿੰਨ ਲੋਕ; ਚੇਤਨਾ-ਅਕਾਸ਼ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਡੋਲ ਹੈ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਸਰਵੋਚ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿਖਾ ਦਿੱਤਾ; ਜਗਤ ਦੇ ਰੂਪ ਦੀ ਸੋਭਾ, ਵੇਖਣ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ, ਸੁਵੇਰੇ ਦੀ ਲਾਲੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੀ ਹੈ। ਹੁਣ, ਜਿੰਨਾ ਮੈਂ ਇਸ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਅਭਿਆਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮੇਰੀ ਇਹ ਜਿਗਿਆਸਾ ਦੂਰ ਕਰ। ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਸੀ, ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਸਰਜਨਾ, ਉਸ ਪਹਾੜੀ ਪਿੰਡ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾ। ਸਰਵੋਚ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਆਧਾਰ ਰੱਖ ਕੇ, ਜੋ ਜੜ ਤੇ ਚੇਤਨ ਰੂਪਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਰੂਪ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ ਅਤੇ ਭਵ-ਰੋਗ (ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਲਿਨਤਾ) ਨੂੰ ਮੁਕਾ ਦੇ। ਫਿਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਤੂੰ ਆਕਾਸ਼-ਸਮਾਨ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਏਂਗਾ, ਜੋ ਖੁਦ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸੋਚ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਗਰੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਉ, ਅਸੀਂ ਉਸਨੂੰ, ਉਸ ਸਰਜਨਾ ਸਮੇਤ, ਇਉਂ ਹੀ ਵੇਖੀਏ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਸ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਰਾਹੀਂ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਚ ਰੁਕਾਵਟ ਹੈ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਇਸ ਸਰੀਰ ਨਾਲ, ਹੋਰ ਜਹਾਨ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਵੀ; ਇੱਥੇ ਕਾਰਨ ਸਮਝਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਜਹਾਨ, ਭਾਵੇਂ ਰੂਪ ਰਹਿਤ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਣ, ਪਰ ਗਲਤ ਸਮਝ ਕਰਕੇ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ; ਤੂੰ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਸਮਝ ਲਿਆ। ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਲਹਿਰ ਨਹੀਂ; ਇਵੇਂ, ਜਗਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਜਗਤ-ਸੁਭਾਵ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਜਗਤ ਸਿਰਫ ਅਕਾਸ਼ ਹੈ, ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ, ਕੋਈ ਦਿਸਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ; ਜਿਹੜਾ ਕੁਝ ਇੱਥੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਇਕ ਰੇਤ ਦਾ ਕਣ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਅ-ਬ੍ਰਹਮ; ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸੁਭਾਵਿਕਤਾ ਹੀ ਇਹ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਰਜਨਾ ਆਦਿ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ ਤੇ ਜਗਤ ਵਿਚਕਾਰ ਕਾਰਨ ਤੇ ਫਲ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰੇ ਕਾਰਣ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ।