ਇੱਕ ਵਾਰ, ਮਹਾਂਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਸਤੂਆਂ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਉੱਚਤਮ ਆਕਾਸ਼-ਸੁਭਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਗੁਆਉਂਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਵੀ, ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਣ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਸਰਵੋਤਮ ਆਕਾਸ਼-ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੀ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰਾਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਉਠਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਤੇ ਲਹਿਰ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਵੀ ਖਰਗੋਸ਼ ਦੇ ਸਿੰਗ ਵਾਂਗ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਿਵੇਂ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਇਸ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਉਠਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਵਸਤੂਆਂ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਸੁਭਾ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਗੁਆਉਂਦੀ। ਇਸ ਲਈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਸਤੂ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਜੀਵ ਦੇ ਮਰਨ ਦੀ ਭਟਕਾਵ ਦੇ ਠੀਕ ਬਾਅਦ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਦੀ ਚਮਕ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਜਾਪ ਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਪ, ਸਥਾਨ, ਸਮਾਂ, ਉਤਪਤੀ, ਮਾਂ, ਪਿਤਾ, ਵੰਸ਼, ਉਮਰ, ਜਾਗਰੂਕਤਾ, ਨੀਅਤ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਨੌਕਰ, ਤੇ ਯਤਨ ਦੇ ਉਤ्थਾਨ-ਪਤਨ ਨਾਲ, ਚੇਤਨਾ-ਦੇਹ ਨੂੰ ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ "ਮੈਂ ਜਨਮ ਲਿਆ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲਿਆ," ਤੇ ਸਥਾਨ, ਸਮਾਂ, ਕਰਮ, ਪਦਾਰਥ, ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਇਹ ਜਾਪ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਮੌਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ, ਦੇਹ ਨੂੰ ਨੌਜਵਾਨੀ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—"ਇਹ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਹੈ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਬਚਾ ਸੀ, ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ"—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚਦਾ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ, ਜੋ ਕੁਝ ਯਾਦਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਬਣੀ, ਉਹ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲ ਤੋਂ ਫਲ ਵਾਂਗ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਕੁਝ ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਲੰਘਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਹਰੀਸ਼ਚੰਦ੍ਰ ਲਈ ਇੱਕ ਰਾਤ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸੀ। ਪਿਆਰੇ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਦਿਨ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; "ਮੈਂ ਮਰ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਜਨਮ ਲਿਆ, ਹੋਰ ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ ਹੈ"—ਇਹ ਸਭ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਅਨੰਦ ਨਹੀਂ ਲਿਆ, ਉਸ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵੀ ਅਨੰਦ ਦੀ ਸੋਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਜੋ ਅਨੰਦ ਲਿਆ, ਉਸ ਤੇ ਨਾਂ-ਅਨੰਦ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਜੂਆਰੀਆਂ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖਾਲੀਪਣ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੁਖ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵਿਛੋੜਾ ਤੇ ਲਾਭ, ਨਸ਼ੇ, ਸੁਪਨੇ ਤੇ ਹੋਰ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਰਾਈ ਦੇ ਦਾਣੇ ਵਿੱਚ ਤੀਖਾਪਣ, ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਸਤੰਭ, ਜਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਖਿਲੌਣੀ ਜਾਲ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਦਿੱਖੀ ਦੁਨੀਆ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਅਜਨਮਾ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਬੰਧਨ ਜਾਂ ਮੁਕਤੀ ਕਿਸ ਲਈ, ਤੇ ਕਿੱਥੋਂ, ਤੇ ਕੀ ਹਨ? ਮਰਨ ਦੀ ਭਟਕਾਵ ਦੇ ਠੀਕ ਬਾਅਦ, ਲੋਕ ਜਲਦੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਜੀਵ ਦੇ ਅੱਖ ਖੋਲਣ ਤੇ ਸਭ ਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਸਮਾਂ, ਗਣਨਾ, ਆਕਾਸ਼, ਸੁਭਾ, ਤੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਬਣੇ ਹਨ; ਗਿਣਤੀ ਰਹਿਤ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾਂ, ਜੋ ਚੱਕਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਟਿਕੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੋ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂ ਵੇਖਿਆ ਨਹੀਂ, ਫਿਰ ਵੀ "ਮੈਂ ਕੀਤਾ" ਕਹਿ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਤੇ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਅੰਤਹੀਣ ਮਾਇਆ ਚੇਤਨਾ-ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਦੁਨੀਆਂ ਨਾਮ ਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਕੋਈ ਕੰਧ ਨਹੀਂ। "ਮੈਂ", ਦੁਨੀਆਂ, ਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਯਾਦ, ਇਹ ਸਭ, ਦੂਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਉਲਟੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਿਆਨ ਦੋਹਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਜੋ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਜੋ ਨਹੀਂ; ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਕਾਰਨ ਵਾਂਗ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ "ਅਨੁਭਵ ਹੋਇਆ" ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਜੋ ਕਿਸੇ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਦੀ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਸੁਪਨੇ ਜਾਂ ਭਟਕਾਵ ਕਰਕੇ। ਕਈ ਵਾਰ, ਯਾਦ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵੀ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਜਾਪ ਹੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ—ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਫਿਰ ਲੜੀਵਾਰ। ਹੇ ਸੁੰਦਰ, ਇਹ ਦਿੱਖੀ ਜਗਤ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵ ਵਾਂਗ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਕਈਆਂ ਲਈ, ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਜਾਪ ਵਾਂਗ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਬਿਨਾਂ ਯਾਦ ਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਣੂ-ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਰਾਜ-ਅਵਸਥਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਂ ਤੇ ਤਾਲ ਦਾ ਅਚਾਨਕ ਮਿਲਾਪ। ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ "ਦੇਖਿਆ" ਵਾਂਗ ਨਹੀ ਰਹਿੰਦਾ, ਤੇ ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਲਈ ਚਾਹਿਆ ਜਾਂ ਨਾਂ-ਚਾਹਿਆ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਦ ਤੱਕ "ਮੈਂ" ਤੇ "ਦੁਨੀਆਂ" ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੱਤਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਮੁਕਤੀ, ਜੋ ਉਤਪੰਨ-ਰਹਿਤ ਸੁਭਾ ਦੀ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਰੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਦੀ ਮਾਇਆ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਤਪੰਨ-ਰਹਿਤ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਪਰ "ਸੱਪ" ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਅਰਥ ਦੀ ਮਿਲਾਪ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਤਕ ਮਾਇਆ ਨਹੀਂ ਮੁੱਕਦੀ। ਜੋ ਅਧੀ-ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੇ, ਪਹਿਲੇ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਹੋਰ ਭੂਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—even for the wise. ਇਹ ਜਗਤ ਅਸਲ ਤੇ ਅੰਤਮ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਤੇ, ਇਹਦੀ ਕੋਈ ਅਸਲ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ; ਜੋ ਵੀ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਗੁੰਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਦੇ ਰੂਪ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ, ਯਾਦ ਕਾਰਨ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਉਹ ਯਾਦ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਵੇਂ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਉਥੇ, ਪਿਤਾਮਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਯਾਦ ਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਤੇ ਉਹਦੀ ਯਾਦ ਵੀ; ਪਰ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਹੋ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਿਛਲਾ ਜਨਮ ਮੁਕਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ। ਪਹਿਲਾਂ, ਯਾਦ ਕਰਨ ਲਈ ਕੁਝ ਹੋ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਪਰ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਮੂਲ ਸੁਭਾ ਕਰਕੇ, ਕੰਵਲੇ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਜੀਵ-ਪਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੋਚਦਾ "ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ"; ਜਿਵੇਂ, ਯਾਦ-ਚਮਕ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ, ਕੋਈ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਜਗਤ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਕਦੇ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; "ਉਤਪੰਨ ਹੋਣਾ" ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ-ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉੱਚਤਮ ਅਵਸਥਾ, ਇਹ ਯਾਦ ਦੀ ਦੋਹਰੀ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਕਾਰਨ ਤੇ ਫਲ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਚੇਤਨਾ-ਆਕਾਸ਼ ਹੀ ਹੈ। ਕਾਰਨ ਤੇ ਫਲ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਸਹਾਇਕ-ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਹੈ; ਫਲ-ਕਾਰਨ ਦੀ ਏਕਤਾ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਮੁੱਕਦੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਮਹਾਨ-ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਰੂਪ ਹੈ; ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਯਾਦ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕਾਰਨ-ਫਲ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿਰਫ਼ ਦਿੱਖੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਬਦ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸੱਚਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕੁਝ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ—ਨ ਦਿੱਖੀ ਜਗਤ, ਨ ਤਿੰਨ ਲੋਕ; ਚੇਤਨਾ-ਆਕਾਸ਼ ਚੇਤਨਾ-ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। "ਹਾਂ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਉੱਚਤਮ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ, ਹੇ ਦੇਵੀ; ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ, ਵੇਖਣ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ, ਭੋਰ ਦੀ ਚਮਕ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ, ਜਿੰਨਾ ਮੈਂ ਇਸ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ, ਬਿਨਾਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਅਭਿਆਸ ਦੇ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮੇਰੀ ਇਹ ਜਿਗਿਆਸਾ ਦੂਰ ਕਰੋ।