ਇੱਕ ਜੀਵ, ਜਦੋ ਇੱਕ ਪਲ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮੌਤ ਅਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਜੀਵਨ ਦੀ ਮਾਇਆ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋ ਸੁਰਤ ਖੁਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—even ਖ਼ਾਲੀ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ—ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਅਕਾਸ਼ ਦੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, "ਮੈਂ ਇਥੇ ਇਸ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਇਥੇ ਮੌਜੂਦ ਹਾਂ," ਤੇ ਉਹ ਦੇਖਦਾ ਹੈ, "ਇਹ ਹੱਥਾਂ ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ ਸਰੀਰ ਮੇਰਾ ਹੈ।" ਜਦੋ ਉਹ ਸਰੀਰ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, "ਮੈਂ ਇਸ ਪਿਤਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹਾਂ; ਇਹ ਮੇਰੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਾਲ ਹਨ।" "ਇਹ ਮੇਰੇ ਪਿਆਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਹਨ; ਇਹ ਮੇਰਾ ਸੁਖਦਾਇਕ ਘਰ ਹੈ। ਮੈਂ ਜਨਮ ਲਿਆ, ਮੈਂ ਬੱਚਾ ਸੀ, ਤੇ ਹੁਣ ਮੈਂ ਐਸਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ।" ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਚੱਲਦੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ; ਚਿਤ ਦਾ ਗੂੜ੍ਹਾ ਅਕਾਸ਼ ਇੱਕਤਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸੁਰਤ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਗਤ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਨਾਮਾਂ ਦੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਕੁਝ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਜਾਂ ਸਥਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ—ਸਿਰਫ਼ ਪਵਿੱਤਰ ਅਕਾਸ਼ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ, ਚਿਤ ਹੀ ਦਰਸ਼ਕ ਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਐਸਾ ਹੀ ਜਾਗਦੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਸਦਾ ਇਕਤਾ ਵਿੱਚ, ਚਿਤ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਦਰਸ਼ਕ ਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਵੀ ਚਿਤ ਹੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ, ਚਿਤ ਦੂਜੇ ਲੋਕ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਦੂਜੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ ਇੱਥੇ ਵੀ। ਸੁਪਨਾ, ਦੂਜਾ ਲੋਕ, ਇਹ ਜਗਤ—ਚਾਹੇ ਝੂਠੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਸੱਚੇ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜਰਾ ਵੀ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰਾਂ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਜਗਤ ਅਜਨਮਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ ਤੇ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਦਿੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚਿਤ ਹੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇਹ, ਭਾਵੇਂ ਵਸਤੂਆਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਉੱਚ ਅਕਾਸ਼ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ; ਤਾਂ ਭਾਵੇਂ ਵਸਤੂਆਂ ਨਾਲ, ਇਹ ਉੱਚ ਅਕਾਸ਼ ਦਾ ਹੀ ਸਰੂਪ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਸਤੂਆਂ ਇਸ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰਾਂ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਤੇ ਲਹਿਰ ਹੋਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਖਰਗੋਸ਼ ਦੇ ਸਿੰਗ। ਇਹ ਚਿਤ ਹੀ ਵਸਤੂਆਂ ਵਾਂਗ ਦਿੱਖਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਗੁੰਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਇਸ ਲਈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਸਤੂ ਦਿੱਖਣ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਦਰਸ਼ਕ ਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ, ਮੌਤ ਦੀ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਚਮਕ ਸਿਰਫ਼ ਦਿੱਖ ਵਾਂਗ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਥਾਨ, ਸਮਾਂ, ਦীক্ষਾ, ਕ੍ਰਮ, ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ, ਮਾਤਾ, ਪਿਤਾ, ਵੰਸ਼—ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ; ਉਮਰ, ਸੁਰਤ, ਥਾਂ, ਇਰਾਦਾ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਨੌਕਰ, ਯਤਨ ਦੇ ਚੜ੍ਹਦੇ-ਉਤਰੇ ਹੋਣ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ—ਚਿਤ-ਸਰੀਰ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, "ਮੈਂ ਜਨਮ ਲਿਆ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਕਦੇ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲਿਆ," ਸਥਾਨ, ਸਮਾਂ, ਕਰਮ, ਪਦਾਰਥ, ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਸਮੇਤ। ਮੌਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ, ਸਰੀਰ ਨੌਜਵਾਨੀ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ; "ਇਹ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਹੈ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਬੱਚਾ ਸੀ, ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ," ਐਸਾ ਸੋਚਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਜਾਂ ਨਾ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕੁਝ ਯਾਦ ਦੀ ਲੜੀ ਬਣੀ, ਪਿੱਛੋਂ ਉਹ ਉਸ ਲਈ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲ ਤੋਂ ਫਲ। ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਇੱਕ ਪਲਕ ਵਿੱਚ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ ਲਈ, ਇੱਕ ਰਾਤ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸੀ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਵਿਛੋੜੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਦਿਨ ਵੀ ਸਾਲ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; "ਮੈਂ ਮਰ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਜਨਮ ਲਿਆ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ ਹੈ"—ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਜੋ ਕੁਝ ਅਨੰਦ ਨਹੀਂ ਲਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਆਸ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਜਦ ਅਨੰਦ ਲਿਆ, ਨਾ ਲੈਣ ਦੀ ਸੋਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਜੂਆਰੀਆਂ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖ਼ਾਲੀਪਣ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਵਿਛੋੜਾ ਤੇ ਲਾਭ, ਨਸ਼ਾ, ਸੁਪਨਾ ਆਦਿ ਦੀ ਸੁਰਤ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਰਾਈ ਦੇ ਦਾਣੇ ਵਿੱਚ ਤੇਜ ਹੈ, ਜਾਂ ਆਪਣਾ ਥੰਮ, ਜਾਂ ਖਿਲੌਣੇ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਜਾਲੀ—ਇਹ ਦਿੱਖਦਾ ਜਗਤ ਵੀ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ; ਤਾਂ, ਅਜਨਮਾ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਲਈ, ਕਿਸ ਲਈ ਬੰਨ੍ਹ ਜਾਂ ਮੁਕਤੀ, ਤੇ ਕਿੱਥੋਂ, ਤੇ ਕੀ ਹਨ? ਮੌਤ ਦੀ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਲੋਕ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਜੀਵ ਦੀ ਅੱਖ ਖੁਲਣ 'ਤੇ ਸਾਰੇ ਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਸਮਾਂ, ਗਣਨਾ, ਅਕਾਸ਼, ਸਵਭਾਵ, ਕਰਮ—ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹਨ; ਅਣਗਿਣਤ ਰੂਪ, ਚੱਕਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂ ਵੇਖਿਆ, ਪਰ ਮੈਂ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਅੰਤਹੀਨ ਮਾਇਆ ਚਿਤ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਤੇ "ਵਿਸ਼ਵ" ਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਕੋਈ ਕੰਧ ਨਹੀਂ। 'ਮੈਂ', ਜਗਤ, ਤੇ ਸਿਰਜਣ ਦੀ ਯਾਦ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਸਿਰਫ਼ ਦੂਰ-ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਆਦਤ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਉਲਟੇ ਕਰਨ ਨਾਲ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਿਆਨ ਦੋਹਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੈ: ਜੋ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਤੇ ਜੋ ਨਹੀਂ; ਪਹਿਲਾਂ, ਇਹ ਕਾਰਨ ਵਾਂਗ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਚਿਤ ਹੀ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਅਨੁਭਵ ਹੋਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਚਿਤ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਜੋ ਕਿਸੇ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਦੀ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਸੁਪਨੇ ਜਾਂ ਮਾਇਆ ਕਰਕੇ। ਕਦੇ-ਕਦੇ, ਯਾਦ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਸਿਰਫ਼ ਦਿੱਖ ਹੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਪਹਿਲਾਂ ਸਿਰਜਣ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਫਿਰ ਲੜੀਵਾਰ। ਹੇ ਸੁੰਦਰ, ਇਹ ਦਿੱਖਦਾ ਜਗਤ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਕੁਝ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵ ਵਾਂਗ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਕੁਝ ਲਈ, ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਦਿੱਖ ਵਾਂਗ ਹੀ ਦਿੱਖਦਾ ਹੈ, ਬਿਨਾ ਯਾਦ ਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਣੂ-ਚਿਤ ਦੀ ਰਾਜ-ਸਥਿਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਂ ਤੇ ਤਾਲ ਦੇ ਫਲ ਦੀ ਅਚਾਨਕ ਮੀਟਿੰਗ। ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ "ਦਰਸ਼ਨ" ਵਾਂਗ ਮੁਕਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ, ਕਿਸੇ ਲਈ, ਚਾਹਿਆ ਜਾਂ ਨਾ-ਚਾਹਿਆ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੱਤ ਦਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, 'ਮੈਂ' ਤੇ ਜਗਤ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਧਾਰਨਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ, ਮੁਕਤੀ, ਜੋ ਉਤਪੰਨ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਰੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਦੀ ਮਾਇਆ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਸਦਾ ਉਤਪੰਨ ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਪਰ 'ਸੱਪ' ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਅਰਥ ਦੀ ਸਾਂਝ ਰਹਿਣ ਤੱਕ, ਉਹ ਮਾਇਆ ਮੁਕਦੀ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਅੱਧਾ-ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਮੀਟਿੰਗ 'ਤੇ, ਪਹਿਲੇ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਹੋਰ ਮਾਇਆ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਵੀ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਅਸਲ ਤੇ ਅੰਤਿਮ ਦਿੱਖਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋ ਪੜਤਾਲ ਕਰੀਏ, ਇਹ ਅਸਲ ਕਾਰਨ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਇੱਥੇ ਦਿੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ, ਯਾਦ ਕਾਰਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਉਹ ਯਾਦ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਵੇ, ਜਦ ਤੱਕ ਯਾਦ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ?