ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਆਦਿ ਸਤਿ ਦੀ ਅਸਲ ਸੱਚਾਈ ਦੀ ਹੈ। ਸੁਣੋ, ਇਸ ਘਰ ਅਤੇ ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਨੂੰ, ਮੈਂ, ਤੁਸੀਂ ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ—ਸਭ ਕੁਝ—ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਹੀ ਹੈ। ਸਪਨੇ, ਸੰਬੰਧ, ਇਰਾਦੇ ਅਤੇ ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਭਵ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਇੱਥੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਾਂਗ, ਸਮਝਣ ਦੇ ਮੂਲ ਸਾਧਨ ਹਨ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਉਹ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਆਤਮਾ ਵੱਸਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਆਤਮਾ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਧਰਤੀ, ਸਮੁੰਦਰ ਤੇ ਜੰਗਲ ਵੀ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਭੌਰਾ ਕਮਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਉਸ ਧਰਤੀ ਦੇ ਇਕ ਨਿੱਕੇ ਜਿਹੇ ਖੋਹ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਉਭਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਵਾਲ ਦੀ ਨੋਕ ਤੈਰ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ, ਤੇਰਾ ਘਰ ਹੈ; ਪਰ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਨਿੱਕੇ ਥਾਂ ਵਿੱਚ, ਹਾਥੀ ਦੀ ਫੌਜ ਵਾਂਗ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਕੁਝ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਹੇ ਪਿਆਰੀ, ਹਰ ਇਕ ਅਣੂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਚੇਤਨਾ ਵੱਸਦੀ ਹੈ; ਹਰ ਇਕ ਅਣੂ ਵਿੱਚ ਜਗਤ ਵੱਸਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਕੌਣ ਗਿਣ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਅਠਵੀਂ ਦਿਨ, ਹੇ ਪਰਮ ਮਾਤਾ, ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮਰ ਗਿਆ; ਸਾਡੇ ਲਈ ਕਈ ਸਾਲ ਲੰਘ ਚੁੱਕੇ—ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਹਕੀਕਤੀ ਹੱਦ ਨਹੀਂ, ਤਿਵੇਂ ਸਮੇਂ ਦੀ ਵੀ ਕੋਈ ਹਕੀਕਤ ਹੱਦ ਨਹੀਂ; ਮੈਂ ਇਹ ਸੱਚਾਈ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੋਲ ਕੇ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤਿ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪਲ ਤੇ ਚੱਕਰ ਵੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤਿ ਹੀ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਪਲ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਚੱਕਰ, ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਜਨਮ—ਇਹ ਸਭ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਸੁਣ, ਹੇ ਪਿਆਰੀ। ਇਕ ਪਲ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਕੇ, ਜੀਵ ਮੌਤ ਤੇ ਜੀਊਣ ਦੀ ਭਟਕਣਾ ਵਿਚ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਖੁਲਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਮਾਨ ਦੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, "ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਟਿਕਿਆ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਹਾਂ," ਤੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, "ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਵਾਲਾ ਸਰੀਰ ਹੈ।" ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਰੀਰ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, "ਮੈਂ ਇਸ ਪਿਤਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹਾਂ; ਇਹ ਮੇਰੇ ਜੀਊਣ ਦੇ ਸਾਲ ਹਨ।" "ਇਹ ਮੇਰੇ ਪਿਆਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਹਨ; ਇਹ ਮੇਰਾ ਸੁਖਦਾਇਕ ਘਰ ਹੈ। ਮੈਂ ਜਨਮ ਲਿਆ, ਮੈਂ ਬੱਚਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਐਸਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ।" ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦੇ-ਫਿਰਦੇ ਹਨ; ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਦੀ ਏਕਤਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਗਤ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਨਾਮਾਂ ਦੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਕੁਝ ਵੀ ਉਭਰਿਆ ਜਾਂ ਟਿਕਿਆ ਨਹੀਂ—ਸਿਰਫ਼ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ, ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਦੇਖਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਦੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਤਿਵੇਂ ਜਾਗਦੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਸਦਾ ਏਕਤਾ ਵਾਲੀ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਦੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ, ਤਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ ਦੂਜੇ ਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਦੂਜੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇੱਥੇ ਵੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੁਪਨਾ, ਦੂਜਾ ਲੋਕ, ਇਹ ਲੋਕ—ਚਾਹੇ ਅਸਲ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਝੂਠਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਤਾ-ਰਤੀ ਫਰਕ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਅਜਨਮ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅਜਨਮ ਤੇ ਅਵਿਨਾਸੀ ਹੈ; ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਖਾਲੀ ਥਾਂ, ਇਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਕੁਝ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇਹ, ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਅਭਾਵ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਪਰਮ ਅਸਮਾਨ ਦੀ ਸਵਭਾਵ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਵੀ, ਪਰਮ ਅਸਮਾਨ ਦੀ ਸਵਭਾਵ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਚੀਜ਼ਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਲਹਿਰ ਹੋਣ ਦੀ ਅਸਲ ਹਾਲਤ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਖਰਗੋਸ਼ ਦੇ ਸਿੰਗ। ਇਹ ਆਪ ਹੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਸਵਭਾਵ ਤੋਂ ਕਦੇ ਗੁੰਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਇਸ ਲਈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਦਿੱਸਣ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਦੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ, ਮੌਤ ਦੀ ਭਟਕਣਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਚਮਕਦਾਰ ਪ੍ਰਤੀਤ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੀ ਹੈ। ਥਾਂ, ਸਮਾਂ, ਦੀਖਾ, ਕ੍ਰਮ, ਉਤਪੱਤੀ, ਮਾਂ, ਪਿਤਾ, ਵੰਸ਼, ਉਮਰ, ਜਾਗਰੂਕਤਾ, ਟਿਕਾਣਾ, ਇਰਾਦਾ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਨੌਕਰ, ਯਤਨ ਦੀ ਚੜ੍ਹਤ-ਉਤਰਤ—ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਚੇਤਨਾ-ਸਰੀਰ ਸੋਚਦਾ ਹੈ: "ਮੈਂ ਜਨਮ ਲਿਆ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲਿਆ," ਤੇ ਥਾਂ, ਸਮਾਂ, ਕਰਮ, ਪਦਾਰਥ, ਮਨ, ਬੁਧੀ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ। ਮੌਤ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਚੇਤਨਾ-ਸਰੀਰ ਤੁਰੰਤ ਜਵਾਨੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; "ਇਹ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਹੈ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਬੱਚਾ ਸੀ, ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ," ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚਦਾ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ, ਜੋ ਕੁਝ ਯਾਦ ਦੀ ਲੜੀ ਬਣੀ, ਉਹ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਲਈ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲ ਤੋਂ ਫਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਲੰਘ ਗਿਆ; ਪਰ ਹਰੀਸ਼ਚੰਦ੍ਰ ਲਈ, ਇਕ ਰਾਤ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸੀ। ਜੋ ਪਿਆਰੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਕ ਦਿਨ ਹੀ ਸਾਲ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; "ਮੈਂ ਮਰ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਜਨਮ ਲਿਆ, ਦੂਜਾ ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ ਹੈ"—ਇਹ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਜੋ ਕੁਝ ਭੋਗਿਆ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਭੋਗਣ ਦੀ ਸੋਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਜੋ ਭੋਗਿਆ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਨਾ ਭੋਗਣ ਦੀ ਸੋਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਜੂਆਰੀਆਂ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਖਾਲੀਪਨ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ; ਵੱਖਰਾ ਤੇ ਮਿਲਾਪ, ਨਸ਼ੇ, ਸੁਪਨੇ ਤੇ ਹੋਰ ਐਸੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਤੇਜ ਮਸਤੀ ਦੇ ਦਾਣੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਆਪਣਾ ਸਤੰਭ, ਜਾਂ ਖਿਲੌਣ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਜਾਲ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਦਿੱਸਦਾ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ, ਅਜਨਮ, ਜੋ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਕਿਸ ਦੀ ਬੰਧਨ ਜਾਂ ਮੁਕਤੀ, ਤੇ ਕਿੱਥੋਂ, ਤੇ ਕੀ ਹਨ? ਮੌਤ ਦੀ ਭਟਕਣਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਲੋਕ ਤੁਰੰਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਜੀਵ ਦੇ ਅੱਖ ਖੁਲਣ ਤੇ ਸਭ ਰੂਪ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਸਮਾਂ, ਗਣਨਾ, ਖਾਲੀ ਥਾਂ, ਸਵਭਾਵ ਤੇ ਕਰਮ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹਨ; ਅਣਗਿਣਤ ਰੂਪ, ਜੋ ਯੁੱਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂ ਵੇਖਿਆ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਮੈਂ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਅੰਤਹੀਣ ਭਟਕਣਾ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਨਾਮਕ ਸ਼ਹਿਰ ਸਿਰਫ਼ ਬਿਨਾ ਕੰਧਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੈ। 'ਮੈਂ', ਸੰਸਾਰ, ਤੇ ਯਾਦ—ਇਹ ਸਭ, ਦੂਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਦੇ ਦੁਹਰਾਏ ਜਾਣ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਿਆਨ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ: ਜੋ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਜੋ ਨਹੀਂ; ਪਹਿਲਾਂ, ਇਹ ਕਾਰਨ ਵਾਂਗ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਸਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਹੈ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਅਜਨਮ, ਅਦਵਿਤੀਅ, ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਤੀਤਿ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।