ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਦੇਵੀ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸੋਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਧਰਤੀ ਤੇ ਪਹਾੜ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਅਕਲ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਅਨੁਭਵ ਵੀ ਅਸੰਭਵ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਮਾਤਾ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਸਮਝਾ। ਜੋ ਕਿਰਪਾ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਚਿੱਤ ਵੀ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਵਿਗੜਦੀ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਕਦੇ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ, ਸੋ ਸੁਣ, ਹੇ ਸੁੰਦਰੇ। ਕਿਸੇ ਜੀਵ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਦੀ ਵੰਡ ਨਾ ਮੈਂ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਨਾ ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ ਹੋਰ ਕੋਈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਇਸ ਦੀ ਵੰਡ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਹੱਦ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹਾਂ। ਜੇ ਮੈਂ ਆਪ ਹੀ ਉਸ ਹੱਦ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦੇਵਾਂ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਕੌਣ ਉਸ ਨੂੰ ਥਾਮ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਜੀਵ—ਉਹ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਤੇ ਰਣ-ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ—ਇਸ ਧਰਤੀ ਨੂੰ, ਇਸ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਤੇ ਰਾਜਾਂ ਨੂੰ, ਸਿਰਫ਼ ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਸਭ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੀ ਯਾਦ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨਵੀਂ ਯਾਦ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਜਾਗਣ ਦੀ ਯਾਦ ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੌਤ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਸੁਧਾ। ਜਿਵੇਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਕਲਪਨਾ ਰਾਹੀਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਯੁੱਧ, ਜਾਂ ਰੇਤ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਧਰਤੀ, ਪਹਾੜ, ਜੰਗਲ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ—all ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਘਣਤਾ ਕਰਕੇ ਅਸਲ ਜਾਪਦਾ ਹੈ; ਚੇਤਨਾ-ਅਕਾਸ਼ ਦੇ ਖਾਲੀ ਪਾਸੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਸਲਤਾ ਦਾ ਭਾਸ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਚਾਹੇ ਯਾਦ ਰਾਹੀਂ ਨਾਮ ਰੱਖ ਲਵੋ, ਉਹ ਵੀ ਅਸਲ ਨਹੀਂ—ਜਿਵੇਂ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਲਹਿਰ। ਤੇਰਾ ਇਹ ਘਰ, ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ, ਮੈਂ, ਤੂੰ, ਤੇ ਇਹ ਸਾਰੀ ਰਚਨਾ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਅਕਾਸ਼ ਹੀ ਹੈ। ਸੁਪਨੇ, ਸੰਸਕਾਰ, ਇਰਾਦੇ, ਤੇ ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਭਵ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੇ ਸਮਝ ਲਈ ਚਾਨਣ ਵਾਂਗ ਨੇ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਅੰਦਰ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਜੀਵ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਧਰਤੀ, ਸਮੁੰਦਰ, ਜੰਗਲ—all ਕੁਮਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮਧੁਮੱਖੀ ਵਾਂਗ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਧਰਤੀ ਦੀ ਕਿਸੇ ਨਿੱਕੀ ਜਿਹੀ ਖੋਹ ਵਿੱਚ, ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਛੋਟੀ ਜਗ੍ਹਾ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਾਲ ਦੀ ਨੋਕ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ, ਤੇਰਾ ਘਰ ਹੈ। ਸੋ ਸੋਚ, ਇੰਨੀ ਵੱਡੀ ਭੀੜ, ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵਾਂਗ, ਕਿਵੇਂ ਇਕ ਨਿੱਕੀ ਜਗ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਹਰ ਇਕ ਅਣੂ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਪਿਆਰੀ, ਚੇਤਨਾ ਵੱਸਦੀ ਹੈ; ਹਰ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕੌਣ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਅੱਠਵੇਂ ਦਿਨ, ਹੇ ਪਰਮ ਦੇਵੀ, ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮਰ ਗਿਆ; ਪਰ ਸਾਡੇ ਲਈ ਤਾਂ ਕਈ ਸਾਲ ਲੰਘ ਗਏ—ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਿਆ? ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਦੀ ਕੋਈ ਹੱਦ ਨਹੀਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮੇਂ ਦੀ ਵੀ ਕੋਈ ਅਸਲ ਹੱਦ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੈਨੂੰ ਅਸਲ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹਾਂ। ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤਿ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਲ, ਯੁੱਗ, ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤਿ ਹੀ ਹਨ। ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਪਲ, ਯੁੱਗ, ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਜਨਮ—ਇਹ ਸਭ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸੁਣ, ਹੇ ਪਿਆਰੀ, ਇਹ ਸਭ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਪਲ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਕੇ, ਜੀਵ ਮੌਤ ਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਜੀਉਣ ਦੇ ਭ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦ ਚੇਤਨਾ ਜਾਗਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਅਕਾਸ਼ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, 'ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਆਧਾਰ ਲੈ ਕੇ ਵੱਸ ਰਿਹਾ ਹਾਂ; ਇਹ ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਤੇ ਪੈਰ ਹਨ।' ਜਦ ਉਹ ਸਰੀਰ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, 'ਮੈਂ ਇਸ ਪਿਓ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹਾਂ; ਇਹ ਮੇਰੀ ਉਮਰ ਹੈ।' 'ਇਹ ਮੇਰੇ ਪਿਆਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਹਨ; ਇਹ ਮੇਰਾ ਸੁਖਦਾਈ ਘਰ ਹੈ। ਮੈਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਬੱਚਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਇੰਨਾ ਵੱਡਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ।' ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਘੁੰਮਦੇ-ਫਿਰਦੇ ਹਨ; ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਘਣ ਅਕਾਸ਼ ਦੀ ਏਕਤਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ-ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਤੱਕ ਇਹਨਾਂ ਨਾਮਾਂ ਦਾ ਉਤਪੱਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਕੁਝ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਜਾਂ ਸਥਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—ਕੇਵਲ ਸ਼ੁੱਧ ਅਕਾਸ਼ ਹੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ, ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਦੇਖਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਦੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਾਗਦੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਸਦਾ ਏਕਤਾ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਦੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਵੀ ਕੇਵਲ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਲੋਕ ਦੀ ਦਰਸ਼ਨ-ਚੇਤਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਉਥੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਥੇ ਵੀ। ਸੋ, ਸੁਪਨਾ, ਪਰਲੋਕ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ—ਚਾਹੇ ਅਸਲ ਜਾਂ ਅਸਲ ਨਾ ਹੋਣ—ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭੀ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰਾਂ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਨਾ ਕਦੇ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਨਾ ਨਾਸ਼ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਇਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਕੁਝ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਚੇਤਨਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇਹ, ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਪਰਮ ਅਕਾਸ਼-ਸਰੂਪ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹੋਣ 'ਤੇ ਵੀ, ਇਹ ਪਰਮ ਅਕਾਸ਼-ਸਰੂਪ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਚੀਜ਼ਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰਾਂ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਲਹਿਰ ਹੋਣ ਦੀ ਅਸਲਤਾ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਖਰਗੋਸ਼ ਦੇ ਸਿੰਗ। ਇਹ ਆਪ ਹੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਾਂਗ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਕਦੇ ਗੁਆਉਂਦਾ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਦੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ, ਮੌਤ ਦੇ ਭ੍ਰਮ ਦੇ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭव्य ਪ੍ਰਤੀਤਿ ਕੇਵਲ ਦਿੱਖ ਵਾਂਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਥਾਂ, ਸਮਾਂ, ਦੀਖਿਆ, ਕ੍ਰਮ, ਉਤਪੱਤੀ, ਮਾਂ, ਪਿਓ, ਵੰਸ਼, ਉਮਰ, ਜਾਗਰੂਕਤਾ, ਥਾਂ, ਇਰਾਦਾ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਨੌਕਰ, ਤੇ ਯਤਨ ਦੇ ਚੜ੍ਹਦੇ-ਢਲਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਚੇਤਨਾ-ਸਰੀਰ ਸੋਚਦਾ ਹੈ: 'ਮੈਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ,' ਥਾਂ, ਸਮਾਂ, ਕਰਮ, ਪਦਾਰਥ, ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਸਮੇਤ। ਮੌਤ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ, ਤੁਰੰਤ, ਸਰੀਰ ਨੌਜਵਾਨੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; 'ਇਹ ਮੇਰੀ ਮਾਂ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਪਿਓ, ਮੈਂ ਬੱਚਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ,' ਐਸਾ ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ, ਜੋ ਕੁਝ ਯਾਦ ਰੂਪ ਕ੍ਰਮ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਅਗਲੇ ਪਲ ਉਹ ਉਸ ਲਈ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲ ਤੋਂ ਫਲ। ਉਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਇਕ ਪਲਕ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੰਘ ਗਿਆ; ਪਰ ਹਰੀਸ਼ਚੰਦ੍ਰ ਲਈ, ਇਕ ਰਾਤ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਵਾਂਗ ਲੰਮੀ ਸੀ।