ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਲੀਲਾ ਦੇ ਪਤੀ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਆਮ ਜੀਵਨ ਜੀ ਰਹੇ ਸਨ, ਹੁਣ ਵੱਡੀ ਤਰੱਕੀ ਕਰਕੇ ਰਾਜਾ ਬਣ ਗਏ। ਲੀਲਾ, ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਰੁਧਤੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਰਾਣੀ ਬਣ ਗਈ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ, ਰਾਜਾ-ਰਾਣੀ, ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਵੇਂ ਜਨਮ ਵਿਚ, ਉਹ ਚਕ੍ਰਵਾਕ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਜੋੜੀ ਵਾਂਗ, ਜਾਂ ਸ਼ਿਵ-ਪਾਰਵਤੀ ਵਾਂਗ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਏ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੀ ਯਾਤਰਾ, ਜੋ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਭ੍ਰਮ ਸੀ—ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਹੀ ਆਤਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਭ੍ਰਮ, ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਦਰਪਣ ਵਿਚ, ਪਰਛਾਈ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਇਸ ਅਸਲ-ਨਾਹੋਣ ਤੋਂ, ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅੰਤ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਕੌਣ ਭ੍ਰਮਿਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕੌਣ ਭ੍ਰਮ ਤੋਂ ਮੁਕਤ? ਸਿਰਫ਼ ਸੀਮਤ ਗਿਆਨ ਹੀ ਰਚਨਾ ਹੈ—ਇਸ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਲੀਲਾ, ਇਹ ਸਬ ਕੁਝ ਸੁਣ ਕੇ, ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ, ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ, "ਹੇ ਦੇਵੀ, ਤੁਹਾਡੀ ਕਥਾ ਕਿਵੇਂ ਝੂਠੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਉਥੇ ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿਚ ਹੈ, ਤੇ ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਖੜੇ ਹਾਂ।" "ਉਹ ਸੰਸਾਰ, ਉਹ ਧਰਤੀ, ਉਹ ਪਹਾੜ, ਉਹ ਦਸ ਦਿਸਾਵਾਂ—ਇਹ ਸਭ ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ?" ਲੀਲਾ ਅਚੰਭਾ ਜਤਾਉਂਦੀ ਹੈ: "ਇਹ ਤਾਂ ਐਸਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਇਰਾਵਤ ਹਾਥੀ ਮਸਤੀ ਵਿਚ ਰਾਈ ਦੇ ਦਾਣੇ ਵਿਚ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਮੱਛਰ ਪਰਮਾਣੂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।" "ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਕਮਲ ਦੀ ਅੱਖ ਵਿਚ ਪਿਆ ਹੋਵੇ, ਮਧੁ ਪੀਣ ਵਾਲਾ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਲਵੇ, ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਗਰਜ ਸੁਣ ਕੇ ਮੋਰ ਨੱਚਣ ਲੱਗ ਪਏ।" ਲੀਲਾ ਕਹਿੰਦੀ, "ਇਹ ਸਭ ਅਸਲ ਵਿਚ ਅਸੰਭਵ ਹੈ, ਹੇ ਦੇਵੀ। ਧਰਤੀ ਤੇ ਪਹਾੜ ਇਕ ਘਰ ਵਿਚ—ਇਹ ਵੀ ਅਸੰਭਵ ਹੈ।" "ਹੇ ਦੇਵੀ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਮਝਾਓ; ਜੋ ਕਿਰਪਾ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿਚ ਪੱਕੇ ਹਨ, ਉਹ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ।" ਦੇਵੀ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੀ, "ਮੈਂ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦੀ; ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਕਿਸੇ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਦਾ ਵੰਡਣਾ ਨਾ ਮੈਂ ਕਰਦੀ ਹਾਂ, ਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ।" "ਜੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਵੰਡ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਹੀ ਹੱਦਬੰਦੀ ਕਰਦੀ ਹਾਂ। ਜੇ ਮੈਂ ਉਹ ਹੱਦ ਤੋੜ ਦਿੰਦੀ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਕੌਣ ਉਸ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਕਰੇਗਾ?" "ਦੋ-ਵਾਰ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਆਤਮਾ, ਆਪਣੇ ਘਰ ਤੇ ਯੁੱਧ-ਭੂਮੀ ਨਾਲ, ਇਸ ਧਰਤੀ ਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਹੀ ਦਿਖਦੀ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ।" "ਪੁਰਾਣੀ ਯਾਦ ਗੁੰਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨਵੀਂ ਯਾਦ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਜਾਗਣ ਦੀ ਯਾਦ ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਮੌਤ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਹੈ।" "ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕਲਪਨਾ ਵਾਂਗ, ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਾਂਗ, ਜਾਂ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ।" "ਇਹ ਧਰਤੀ, ਪਹਾੜ, ਜੰਗਲ, ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ—all ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ, ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਦਰਪਣ ਵਿਚ ਹਨ।" "ਇਹ ਸਭ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਘਣੀ ਉਪਸਥਿਤੀ ਕਰਕੇ ਅਸਲ ਜਿਹਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਚੇਤਨਾ-ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਖੋਹ ਵਿਚ, ਇਹ ਅਸਲ ਨਹੀਂ।" "ਅਸਲ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਉਹ ਵੀ ਅਸਲ ਨਹੀਂ—ਜਿਵੇਂ ਮਿਰਾਜ਼ ਦੀ ਲਹਿਰ ਅਸਲ ਨਹੀਂ।" "ਤੁਹਾਡਾ ਘਰ, ਉਸ ਘਰ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ, ਮੈਂ, ਤੁਸੀਂ, ਤੇ ਇਹ ਸਭ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਆਕਾਸ਼ ਹੀ ਹੈ।" "ਸੁਪਨੇ, ਸੰਬੰਧ, ਇਰਾਦੇ, ਤੇ ਅਨੁਭਵ—ਇਹ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੇ ਸਮਝ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹਨ, ਦੀਵੇ ਵਾਂਗ।" "ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ, ਦੋ-ਵਾਰ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਆਤਮਾ ਵੱਸਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਵਿਚ ਧਰਤੀ, ਸਮੁੰਦਰ, ਜੰਗਲ, ਕਮਲ ਵਿਚ ਮਧੁ-ਮੱਖੀ ਵਾਂਗ ਹਨ।" "ਉਸ ਧਰਤੀ ਦੀ ਇਕ ਛੋਟੀ ਜਗ੍ਹਾ ਵਿਚ, ਇਕ ਨਿੱਕੀ ਖੋਹ ਵਿਚ, ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਵਾਲ ਦਾ ਟੁਕੜਾ।" "ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ, ਤੇਰੀ ਘਰ ਹੈ; ਤਾਂ ਕਿਵੇਂ ਐਸਾ ਵੱਡਾ ਸਮੂਹ, ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਟੋਲੀ ਵਾਂਗ, ਇਕ ਨਿੱਕੀ ਜਗ੍ਹਾ ਵਿਚ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?" "ਹਰ ਪਰਮਾਣੂ ਵਿਚ, ਚੇਤਨਾ ਵੱਸਦੀ ਹੈ; ਹਰ ਇਕ ਵਿਚ, ਲੋਕ ਵੱਸਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਨੂੰ ਕੌਣ ਗਿਣ ਸਕਦਾ ਹੈ?" "ਅਠਵੇਂ ਦਿਨ, ਹੇ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮਰ ਗਿਆ; ਸਾਡੇ ਲਈ ਕਈ ਸਾਲ ਹੋ ਗਏ—ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?" "ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਫੈਲਾਵ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਤਿਵੇਂ ਸਮੇਂ ਦਾ ਫੈਲਾਵ ਵੀ ਅਸਲ ਨਹੀਂ—ਮੈਂ ਇਹ ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹਾਂ।" "ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਪਰਛਾਈ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪਲ ਤੇ ਚਕਰ ਵੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਪਰਛਾਈ ਹਨ।" "ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਪਲ, ਚਕਰ, ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਜਨਮ—all ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਹੇ ਪਿਆਰੀ, ਇਹ ਉਤਪੱਤੀ ਦੀ ਲੜੀ ਸੁਣ।" "ਇਕ ਪਲ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਕੇ, ਜੀਵ ਮੌਤ ਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਭ੍ਰਮ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਖੁਲ੍ਹਨ ਨਾਲ, ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।" "ਉਹ ਸੋਚਦਾ, 'ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਸਥਿਤ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਮੌਜੂਦ ਹਾਂ,' ਤੇ ਵੇਖਦਾ, 'ਇਹ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਵਾਲਾ ਸਰੀਰ ਮੇਰਾ ਹੈ।'" "ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਰੀਰ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ, ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਸੋਚਦਾ, 'ਮੈਂ ਇਸ ਪਿਤਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹਾਂ; ਇਹ ਸਾਲ ਮੈਂ ਜੀ ਲਿਆ।'" "'ਇਹ ਮੇਰੇ ਪਿਆਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਹਨ; ਇਹ ਮੇਰਾ ਸੁਖਦਾਇਕ ਘਰ ਹੈ। ਮੈਂ ਜਨਮ ਲਿਆ, ਮੈਂ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਸੀ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਐਸਾ ਹੋ ਗਿਆ।'" "ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ; ਚੇਤਨਾ-ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਇਕਤਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਆਪ ਵਿਚ ਹੀ ਹਨ।" "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹਨਾਂ ਨਾਮਾਂ ਦੇ ਸੰਸਾਰ-ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਕੁਝ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਜਾਂ ਸਥਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ—ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ੁੱਧ ਆਕਾਸ਼ ਹੀ ਹੈ।" "ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ, ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਦੇਖਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਦੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਾਗਣ ਵਿਚ ਵੀ, ਇੱਕ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ, ਸਦਾ ਇਕਤਾ ਵਿਚ। ਇਸ ਲਈ, ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਦੇਖਣ ਤੇ ਦੇਖੀ ਜਾਣੀ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ।" "ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ, ਚੇਤਨਾ ਦੂਜੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਉਥੇ, ਤਿਵੇਂ ਇੱਥੇ ਵੀ।" "ਸੁਪਨੇ, ਦੂਜੇ ਸੰਸਾਰ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ—ਅਸਲ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਸਲ ਨਾ ਹੋਵੇ—ਇਸ ਵਿਚ ਰਤਾ ਭੀ ਫਰਕ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ।" "ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਅਜਨਮਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅਜਨਮਾ ਤੇ ਅਵਿਨਾਸੀ ਹੈ; ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ।