ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਸੀ ਜੋ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਘੁੰਮ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਅਤੇ ਲਾਲ ਜਵਾਹਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ, ਬਾਂਹ-ਬੰਦ ਅਤੇ ਕੰਨ-ਬਾਲੇ ਦੀ ਝੰਕਾਰ ਨਾਲ ਸਜਾਵਟ ਹੋਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਥੇ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਆਹ, ਰਾਜਾ ਹੋਣ ਦੀ ਕਿੰਨੀ ਸੁਹਾਵਣੀ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੈ!" ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇੱਛਾ ਉਠੀ ਕਿ, "ਕਦੋਂ ਮੈਂ ਰਾਜਾ ਬਣਾਂਗਾ, ਜਦ ਮੇਰੇ ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕ, ਰਥ, ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ, ਝੰਡੇ, ਛਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪੱਖੇ ਦਸੋਂ ਦਿਸਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਣਗੇ?" ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਕਦੋਂ ਚੰਬੇ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਵਾਲੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ, ਮੇਰੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲਾਂ ਦੀਆਂ ਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮ-ਖੇਡ ਤੋਂ ਆਈ ਥਕਾਵਟ ਦੀ ਪਸੀਨੇ ਦੀ ਮਹਿਕ ਲਿਆਉਣਗੀਆਂ? ਕਦੋਂ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੀਆਂ, ਕਮਫ਼ਰ ਨਾਲ ਰੰਗੀਆਂ, ਚੰਦਰੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਹੋਰ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰਾਂਗਾ?" ਇਨ੍ਹਾਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੇ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਤਵ ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮਿਹਨਤੀ ਰਿਹਾ। ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਪਾਲਾ ਕੰਵਲ ਨੂੰ ਸੁੱਕਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ ਬੁਢ਼ਾਪਾ ਉਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ। ਮੌਤ ਨੇ ਉਸਦੇ ਨੇੜੇ ਆਉਣ ਲੱਗੀ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵੀ ਸੁੱਕ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਲੱਤਾ ਦੇ ਫੁੱਲ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਮੇਰੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਕਰਦੀ ਹੈਂ। ਉਸਨੇ ਸਮਝ ਲਿਆ ਕਿ ਅਮਰਤਾ ਪਾਉਣਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਵਰ ਮੰਗਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਪਤੀ ਦੀ ਆਤਮਾ ਘਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਨਾ ਜਾਵੇ। ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹੀ ਵਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਪਣੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਆਤਮਾ ਦੇ ਆਕਾਸ਼-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ, ਮੌਜੂਦ ਰਿਹਾ। ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸੰਕਲਪਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਦਾ ਧਨੀ, ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ, ਆਕਾਸ਼-ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਉਸਨੇ ਰਾਜ-ਸਿੰਘਾਸਨ ਜਿੱਤੇ, ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ, ਅਧੋਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਹੋ ਕੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ 'ਤੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਲਈ ਸਮੇਂ ਦੀ ਅੱਗ, ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇਵਤਾ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਲਈ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ, ਅਤੇ ਚੰਗੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਲਈ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਸੀ। ਉਹ ਸਭ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਲਈ ਦਰਪਣ, ਇੱਛਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਕਾਮਧੇਨੁ, ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਪੈਰ-ਪਾਈ, ਅਤੇ ਧਰਮ-ਰਸ ਦੀ ਚਾਂਦਨੀ ਵਾਂਗ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ, ਮਨ-ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਸਵਰੂਪ ਵਿਚ, ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਹੁਣ ਲਾਸ਼ ਬਣ ਕੇ, ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਆਕਾਸ਼-ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਵੱਸ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਵਧੂ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁੱਕ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਕੀ ਹੋਈ ਫਲੀ, ਉਸ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਦੋ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਗਿਆ। ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਉਹ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚੇਤ ਹੋ ਗਈ, ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਸੁੱਖਮ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਕੋਲ ਆ ਪਹੁੰਚੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ, ਨਦੀ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਮਾਰਗ ਤੇ, ਚਲੀ ਗਈ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਗੁੱਛਾ ਹਵਾ ਨਾਲ ਉੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ, ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਧੀ ਕੋਲ ਘਰ, ਜਾਇਦਾਦ ਅਤੇ ਹੋਰ ਧਨ ਸੀ। ਅੱਜ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਅੱਠਵਾਂ ਦਿਨ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਪਹਾੜੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਹੁਣ, ਤੇਰਾ ਪਤੀ, ਜੋ ਹੁਣ ਤਕਦੀਰ ਵਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਰਾਜਾ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਤੂੰ, ਹੇ ਮਹਿਲਾ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਅਰੁੰਧਤੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਵਧੂ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਸ ਦੀ ਰਾਣੀ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਰਾਜ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ, ਇੱਕ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦਾ ਜੋੜਾ ਹੋ, ਜਿਵੇਂ ਨਵੇਂ ਜੰਮੇ ਚਕ੍ਰਵਾਕ ਪੰਛੀ ਜਾਂ ਸ਼ਿਵ-ਪਾਰਵਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤੁਹਾਡਾ ਪਿਛਲਾ ਸਾਰਾ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦਾ ਭਟਕਣਾ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ; ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਭ੍ਰਮ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਆਪ ਹੀ ਆਤਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦਿਖ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਭ੍ਰਮ ਵਿਚ, ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਦਰਪਣ ਵਿਚ, ਇਹ ਮਾਇਆ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਇਸ ਅਸਲ ਨ ਹੋਣ ਤੋਂ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਕੌਣ ਭ੍ਰਮਿਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੌਣ ਭ੍ਰਮ ਤੋਂ ਮੁਕਤ? ਸਿਰਜਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਸੀਮਤ ਗਿਆਨ ਦੀ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਹੈ—ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਲੀਲਾ ਨੇ ਇਹ ਸਭ ਸੁਣ ਕੇ, ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ ਕੇ, ਮਿੱਠੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਦੇਵੀ, ਤੁਹਾਡੀ ਗੱਲ ਕਿਵੇਂ ਝੂਠ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜਿੱਥੇ ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿਚ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਕਿਵੇਂ ਖੜੇ ਹਾਂ? ਉਹ ਲੋਕ, ਉਹ ਧਰਤੀ, ਉਹ ਪਹਾੜ, ਉਹ ਦਸ ਦਿਸਾਵਾਂ—ਇਹ ਸਭ ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ?" "ਇਹ ਤਾਂ ਐਸਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਇਰਾਵਤ ਹਾਥੀ, ਨਸ਼ੇ ਵਿਚ, ਰਾਈ ਦੇ ਦਾਣੇ ਵਿਚ ਬੱਧ ਹੋਵੇ; ਜਾਂ ਮੱਛਰ ਪਰਮਾਣੂ ਦੇ ਖੋਖੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਲੜ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਕਮਲ ਦੀ ਅੱਖ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਮਧੁਪੀ (ਮੌਰੀ) ਦੁਆਰਾ ਨਿਗਲਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ; ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਗੱਜਣੀ ਸੁਣ ਕੇ ਮੋਰ ਨੱਚਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਅਸੰਭਵ ਹੈ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਦੇਵੀ; ਵਾਂਗ ਹੀ ਧਰਤੀ ਤੇ ਪਹਾੜ ਇਕ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵੀ ਅਸੰਭਵ ਹਨ।" "ਹੇ ਦੇਵੀ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਸਚੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਸਮਝਾ। ਜੋ ਕਿਰਪਾ ਤੇ ਤਾਕਤ ਵਿਚ ਸਥਿਰ ਹਨ, ਉਹ ਕਦੇ ਘਬਰਾਉਂਦੇ ਨਹੀਂ।" ਤਦ ਦੇਵੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦੀ; ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ, ਹੇ ਸੁੰਦਰੇ। ਕਿਸੇ ਦੀ ਤਕਦੀਰ ਦੀ ਵੰਡ ਨਾ ਮੈਂ ਕਰਦੀ ਹਾਂ, ਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ। ਜਦ ਕੋਈ ਹੋਰ ਵੰਡ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਹੀ ਸੀਮਾ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹਾਂ। ਜੇ ਮੈਂ ਉਹ ਸੀਮਾ ਤੋੜ ਦਿਉਂ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਕੌਣ ਉਸ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖੇਗਾ?" "ਦੋ-ਜਨਮੀ ਆਤਮਾ, ਆਪਣੇ ਘਰ ਤੇ ਯੁੱਧ-ਭੂਮਿ ਸਮੇਤ, ਇਸ ਧਰਤੀ ਤੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੀ ਯਾਦ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨਵੀਂ ਯਾਦ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਜਾਗਣ ਦੀ ਯਾਦ ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ।" "ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਯੁੱਧ, ਜਾਂ ਮਿਰਾਗ-ਨਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰ—ਇਹ ਸਭ ਅਸਲ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਧਰਤੀ, ਪਹਾੜ, ਜੰਗਲ, ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਦਰਪਣ ਵਿਚ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਮੋਟਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਸਲ ਜਾਪਦੇ ਹਨ; ਚੇਤਨਾ-ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਖੋਖੇ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਅਸਲ ਨਹੀਂ।" "ਜੋ ਕੁਝ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਭਾਵੇਂ ਯਾਦ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਅਸਲ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਮਿਰਾਗ-ਨਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਅਸਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਤਮਾ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ, ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਲੀਲਾ, ਭਾਵੇਂ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।