ਇੱਕ ਪਹਾੜੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਇਕ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ, ਪਹਾੜੀ ਪਥਰ ਦੇ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਗੱਡਾ ਸੀ। ਇਸ ਥਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਨਦੀਆਂ, ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵੱਸਦਾ ਸੀ—ਸਿਹਤਮੰਦ, ਗਾਂਵਾਂ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਵਾਲਾ, ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਅਤਿਥਿ-ਸੇਵੀ, ਅਤੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਯਤ। ਧਨ, ਰੂਪ, ਉਮਰ, ਕਰਤੱਬ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵਿਭਵ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਵਸੀਸ਼ਠ ਵਰਗਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਵਸੀਸ਼ਠ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਨਾਮ ਵਸੀਸ਼ਠ ਸੀ; ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਨਾਮ ਇੰਦੁਸੁੰਦਰਿ ਸੀ, ਪਰ ਧਰਤੀ ਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਰੁੰਧਤੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਧਨ, ਰੂਪ, ਉਮਰ, ਕਰਤੱਬ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵਿਭਵ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵੀ ਅਰੁੰਧਤੀ ਵਰਗੀ ਸੀ, ਪਰ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸਾਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਪਤਨੀ ਬੜੀ ਪ੍ਰੇਮਭਰੀ ਮਸਤੀ ਨਾਲ ਚਲਦੀ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਸੋਭਾ ਚਮਕਦੀ ਸੀ; ਉਹ ਵਸੀਸ਼ਠ ਦੀ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਸੀ, ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਬੈਠੀ। ਇਕ ਵਾਰ, ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਪਹਾੜ ਦੇ ਘਾਸੀਲੇ ਢਲਾਣ 'ਤੇ, ਝੀਲ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਬੈਠਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਰਾਜਾ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਟੋਲੀ ਨਾਲ, ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲੈਣ ਆਇਆ ਸੀ; ਉਸ ਦੀ ਫੌਜ ਦੇ ਸ਼ੋਰ-ਗੁਲ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਜਿੱਤਣ ਆਇਆ ਹੋਵੇ। ਚਮਚਮਾਊਂ ਪਿੱਛਾ-ਪੱਖੀਆਂ, ਚੰਦ-ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਝੰਡੇ, ਅਤੇ ਬੇਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ, ਆਸਮਾਨ ਨੂੰ ਚਿੱਟੇ ਛਤਰੀਆਂ ਦੇ ਗੇੜ ਵਾਂਗ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਚਾਂਦੀ ਦੀ ਚੌਕਟ। ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਰਥਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਸੀ; ਸ਼ਹਿਰ ਉੱਚੀਆਂ ਹਵੈਲੀਆਂ ਅਤੇ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਹਾਥੀਆਂ ਨੇ ਉਚਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਖੇਤਰ, ਵੱਡੇ ਹਲਚਲ ਨਾਲ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਸੁਨਹਿਰੀ ਅਤੇ ਲਾਲ ਪਥਰਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ, ਬਾਂਹ-ਬਾਂਹ ਅਤੇ ਕੰਨ-ਕੁੰਡਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਿਆ: "ਆਹ, ਰਾਜ-ਸਿੰਘਾਸਨ ਕਿੰਨਾ ਸੁਹਾਵਣਾ ਹੈ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੰਗੀ ਕਿਸਮਤ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ!" "ਕਦੋਂ ਮੈਂ ਰਾਜਾ ਬਣਾਂਗਾ, ਦਸ ਦਿਸਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਦਲ ਫੌਜ, ਰਥ, ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ, ਝੰਡੇ, ਛਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪੱਖੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਵਾਂਗਾ?" "ਕਦੋਂ ਜੈਸਮੀਨ ਦੇ ਪਰਾਗ ਨਾਲ ਮਹਿਕਦੇ ਹਵਾ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਉਹ ਪसीਨਾ ਲਿਆਉਣਗੀਆਂ, ਜੋ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਦੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ-ਖੇਡ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੋਵੇ?" "ਕਦੋਂ ਮੈਂ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ, ਕੈਂਫਰ ਨਾਲ ਛਿੜਕ ਕੇ, ਉਗਦੇ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਚਮਕਾਊਂਗਾ?" ਇਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ, ਆਪਣੇ ਕਰਤੱਬ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਲਾ ਕਮਲ ਨੂੰ ਮੁਰਝਾਉਣ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁਢਾਪਾ ਉਸ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਸੀਸ਼ਠ ਵੱਲ ਵਧਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਨੇੜੇ ਆਉਣ ਲੱਗੀ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵੀ ਮੁਰਝਾ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਬੇਲ ਦੇ ਫੁੱਲ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪੂਜਿਆ, ਹੇ ਮਹਿਲਾ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਕੀਤੀ; ਤੇ, ਅਮਰਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਵਰ ਮੰਗਿਆ। ਆਪਣੇ ਹੀ ਮਹਲ ਤੋਂ, ਉਸ ਦੇਵੀ ਨੇ ਮੰਗਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਮਰੇ ਪਤੀ ਦੀ ਆਤਮਾ ਨਾ ਜਾਵੇ; ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਵਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮਰ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਸ ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਉਹ ਆਤਮਾ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹਾਜਰੀ ਵਾਂਗ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਪੂਰਵ ਇਰਾਦਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਪਰਮ ਤਾਕਤ ਵਾਲਾ, ਅਕਾਸ਼ੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੇ ਰਾਜ-ਸਿੰਘਾਸਨ ਜਿੱਤ ਲਏ, ਉਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਸੰਸਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਈ, ਉਸ ਨੇ ਨਰਕਾਂ ਨੂੰ ਦਇਆ ਨਾਲ ਬਚਾਇਆ, ਤੇ ਰਾਜਾ ਵਾਂਗ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ 'ਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਵੈਰੀਆਂ ਲਈ ਸਮੇਂ ਦੀ ਅੱਗ ਸੀ, ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇਵਤਾ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਲਈ ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ, ਤੇ ਸਤਕਾਰੀ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਲਈ ਸੂਰਜ। ਉਹ ਸਾਰਿਆਂ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਲਈ ਦਰਪਣ ਸੀ, ਇੱਛਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਕਲਪ-ਵ੍ਰਖ, ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੇ ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮੇ ਲਈ ਪੈਰ-ਪਾਟਾ, ਤੇ ਧਰਮ-ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਚਮਕ ਲਈ ਪੂਰਨ ਚੰਦ। ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ੀ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮਰੀ ਹੋਈ ਲਾਸ਼ ਵਾਂਗ, ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮਹਿਲਾ, ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁੱਕ ਗਈ; ਸੁੱਕੀ ਹੋਈ ਮਸੂਰ ਦੀ ਫਲੀ ਵਾਂਗ, ਉਸ ਦਾ ਦਿਲ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਞ ਗਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨਿਰਜੀਵ ਹੋ ਗਈ, ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਦੂਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਕੋਲ ਆ ਗਈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਆਪਣੀ ਧਾਰ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਈ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਚੇ ਵਾਂਗ ਹਵਾ ਨਾਲ। ਉੱਥੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਧੀ ਕੋਲ ਘਰ, ਜ਼ਮੀਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਹੈ; ਅੱਜ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਅਠਵਾਂ ਦਿਨ ਹੈ, ਤੇ ਆਤਮਾ ਪਹਾੜੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ। ਹੁਣ, ਤੇਰਾ ਪਤੀ, ਜੋ ਅਭੀ ਭਾਗ-ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਰਾਜਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ; ਤੇ ਤੂੰ, ਅਰੁੰਧਤੀ ਨਾਂ ਵਾਲੀ, ਹੁਣ ਉਸ ਦੀ ਰਾਣੀ ਹੋ। ਇੱਥੇ, ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਰਾਜ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ; ਤੁਸੀਂ ਪਵਿੱਤਰ ਜੋੜਾ ਹੋ, ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਨਵੀਂ ਜਨਮ ਲਏ ਚਕਰਵਾਕ ਪੰਛੀਆਂ ਵਾਂਗ, ਜਾਂ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸਹਚਰੀ ਵਾਂਗ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤੁਹਾਡਾ ਪਿਛਲਾ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ-ਭਰਮ ਦਾ ਵੰਡਣ ਹੋ ਚੁਕਿਆ; ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਮਾਇਆ ਸੀ, ਆਕਾਸ਼ ਹੀ ਆਤਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਭਰਮ ਤੋਂ, ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਪਰਛਾਈ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਸਲੀਅਤ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਅਸਲੀਅਤ ਤੋਂ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅੰਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਕੌਣ ਭਰਮਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕੌਣ ਭਰਮ ਤੋਂ ਮੁਕਤ? ਸਿਰਜਣਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਸਿਵਾਏ ਰੁਕਾਵਟ ਰਹਿਤ, ਸੀਮਤ ਗਿਆਨ ਦੇ—ਹੋਰ ਕੁਝ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੁਣ ਕੇ, ਲੀਲਾ ਨੇ, ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਆਸ਼ਚਰਯ ਨਾਲ, ਮਸਤੀ ਭਰੀ ਬੋਲੀ: "ਹੇ ਦੇਵੀ, ਤੁਹਾਡਾ ਕਹਿਣਾ ਕਿਵੇਂ ਝੂਠਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਿੱਥੇ ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਤੇ ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਖੜੇ ਹਾਂ?" "ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਕਿੰਨਾ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਉਹ ਧਰਤੀ, ਉਹ ਪਹਾੜ, ਉਹ ਦਸ ਦਿਸਾਵਾਂ—ਇਹ ਸਾਰਾ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?" "ਇਹ ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਇਰਾਵਤ ਹਾਥੀ, ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ, ਰਾਈ ਦੇ ਦਾਣੇ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਵੇ; ਜਾਂ ਮੱਛਰ, ਪਰਮਾਣੂ ਦੀ ਖੋਹ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੇਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ।" "ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਕਮਲ ਦੀ ਅੱਖ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਮਧੁ-ਪਾਨੀ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇ; ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਗਰਜ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੋਰ ਆਸ਼ਚਰਯ ਵਿੱਚ ਨਚਦੇ ਹਨ।