ਪਿਆਰੇ ਬੱਚੇ, ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਇਹ ਅਸਲੀਅਤ-ਰਹਿਤ ਰਚਨਾ ਕਿੰਨੀ ਚਮਕਦਾਰ ਲੱਗਦੀ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਜੋ ਕੁਝ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਮੈਂ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ। ਜਿਵੇਂ ਪਿਤਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਤੋਂ, ਜੋ ਆਕਾਰ-ਰਹਿਤ ਹੈ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਰਚਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਵੀ ਇੰਝ ਹੀ ਹੈ; ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਭੀਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ। ਪਹਿਲਾਂ, ਯਾਦ ਸਿਰਫ ਮਾਇਆ ਦੇ ਸਵਭਾਵ ਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਰਚਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ; ਇਹ ਸਪਨੇ-ਵਾਂਗ ਮਾਇਆ ਦਾ ਭਾਸ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਇੱਕ ਸੰਸਾਰਕ ਮੰਡਪ ਹੈ, ਜੋ ਢਕਣ ਅਤੇ ਖੋਲਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼-ਉਪਜੀ ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ। ਉਹ ਮੂਰਤੀ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਥਾਂ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਸੁੰਦਰ ਸਲਭੰਜਿਕਾ, ਚੌਦਾਂ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਤ੍ਰਿਗਰਤਾ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਚਮਕਾਉਣ ਵਾਲਾ ਦੀਵਾ। ਉਹ ਪਹਾੜੀ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗੀ ਟਿੱਪੀ ਨੇ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਵੱਡਿਆਂ, ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਰਹਾਇਸ਼। ਉਹ ਨक्षਤਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਤਿਜੋਰੀ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਉਪਰਲੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਨੇਰਾ, ਸੁਰਗ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਪੂਰਨ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ, ਅਤੇ ਮੱਛਰਾਂ ਦੀ ਭੰਭੀ। ਉਹ ਕੋਨਾ ਹੈ ਜੋ ਬਾਦਲ-ਮਹਿਲਾਂ ਦੀ ਗਾੜ੍ਹ ਧੂੰਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਹਵਾ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵੱਡੀ ਬਾਂਸ 'ਤੇ ਵੱਸਦਾ ਹਵਾਈ ਕੀੜਾ। ਉਹ ਇਲਾਕਾ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਦੈਤਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਮਸਤੀ ਭਰੀ ਗੱਲਬਾਤ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ, ਪਿੰਡਾਂ, ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਅਤੇ ਉਪਕਰਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਥੇ ਧਰਤੀ ਨਦੀਆਂ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਝੀਲਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਧੋਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਖੋਹਾਂ ਪਾਤਾਲ, ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਸੁਰਗ ਦੇ ਸੁਖ-ਭੋਗ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾਰ ਹਨ। ਉਥੇ, ਕਿਸੇ ਕੋਨੇ ਦੀ ਖੋਹ ਵਿੱਚ, ਪਹਾੜੀ ਪੱਥਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਖੱਡ ਹੈ, ਜੋ ਪਹਾੜੀ ਪਿੰਡ ਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਥਾਂ, ਨਦੀਆਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੱਸਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ, ਤੰਦਰੁਸਤ, ਗਾਂ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਵਾਲਾ, ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਭ ਦੇ ਲਈ ਮਿਹਮਾਨਦੋਸਤ, ਅਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸੀ। ਧਨ, ਰੂਪ, ਉਮਰ, ਕਰਮ, ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਵਿਭਵ ਵਿੱਚ, ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਵਸੀਸ਼ਠ ਵਾਂਗ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਵਸੀਸ਼ਠ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਸਕਦਾ। ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਵਸੀਸ਼ਠ ਸੀ; ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਨਾਮ ਇੰਦੁਸੁੰਦਰੀ ਸੀ, ਪਰ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਸੁਰਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਰੁੰਧਤੀ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਧਨ, ਰੂਪ, ਉਮਰ, ਕਰਮ, ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਵਿਭਵ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਵੀ ਅਰੁੰਧਤੀ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਪਰ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਨਿਰਭਰ ਪਿਆਰ ਦੀ ਮਸਤੀ ਨਾਲ ਚਲਦੀ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਸੋਭਾ ਚਮਕਦਾਰ ਸੀ; ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਸੀ, ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਬੈਠੀ ਹੋਈ। ਇੱਕ ਵਾਰ, ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਪਹਾੜੀ ਢਲਾਨ 'ਤੇ ਘਾਹ ਤੇ ਬੈਠਾ, ਝੀਲ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਹੇਠਾਂ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਟੋਲੀ ਨਾਲ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੀ ਰਸ ਲਈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਫੌਜ ਦੀ ਵੱਡੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਨੀਅਤ। ਯਕ-ਪੂਛੇ ਦੇ ਪੰਖਿਆਂ, ਚੰਦ-ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਝੰਡਿਆਂ, ਅਤੇ ਲਤਾ-ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਚਿੱਟੇ ਛਤਰੀਆਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਾਂਗ ਸਜਾਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਫਰਸ਼। ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਰਥਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਨਾਲ ਉਠੀ ਧੂੜ ਬਾਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਸੀ; ਸ਼ਹਿਰ ਉੱਚੀਆਂ ਹਵੈਲੀ ਅਤੇ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਹਾਥੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਉੱਠਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਲਾਕਾ ਵੱਡੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦਾ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਹਿੰਦਾ, ਸੋਨੇ ਅਤੇ ਲਾਲ ਦੇ ਗਲਹਾਰਿਆਂ, ਬਾਂਹ-ਬੰਦਾਂ, ਅਤੇ ਕੰਡੇ-ਬੰਦਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੋਚਦਾ ਹੈ: "ਹਾਏ, ਰਾਜਾ ਹੋਣਾ ਕਿੰਨਾ ਸੁਖਦਾਈ ਹੈ, ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਚੰਗੀ ਕਿਸਮਤ ਨਾਲ ਭਰਿਆ!" "ਕਦੋਂ ਮੈਂ ਰਾਜਾ ਬਣਾਂਗਾ, ਦਸ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੈਦਲ ਫੌਜ, ਰਥ, ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ, ਝੰਡੇ, ਛਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪੰਖਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿਆਂਗਾ?" "ਕਦੋਂ ਜਾਸਮੀਨ ਦੇ ਰੇਸ਼ੇ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਵਾਲੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ, ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਮਹਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਮਸਤੀ-ਭਰੀ ਮਿਹਨਤ ਦੀ ਪਸੀਨਾ ਲਿਆਉਣਗੀਆਂ?" "ਕਦੋਂ ਮੈਂ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ, ਕਾਂਫਰ ਨਾਲ ਛਿੜਕੇ ਅਤੇ ਚੌਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਉੱਗਦੇ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾਰ ਕਰਾਂਗਾ?" ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੀ ਡਿਊਟੀ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਂਦਾ, ਜੀਵਨ ਭਰ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਲਾ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਾਲ ਕਮਲ ਨੂੰ ਸੁਕਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਉਮਰ ਉਸ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧੀ। ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਨੇੜੇ ਆਈ, ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਗਰਮੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀ ਬੇਲ ਵਾਂਗ ਸੁੱਕ ਗਈ। ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੇਰੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ, ਹੇ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ, ਅਮਰਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਵਰ ਮੰਗਿਆ। ਆਪਣੇ ਮੰਡਪ ਤੋਂ, ਉਸ ਦੇਵੀ ਨੇ ਮੰਗਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਮਰੇ ਹੋਏ ਪਤੀ ਦੀ ਆਤਮਾ ਨਾ ਛੋੜੇ; ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹੀ ਇੱਛਾ ਦਿੱਤੀ। ਫਿਰ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਪਣੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਪਰ ਉਸੇ ਘਰ-ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਆਤਮਾ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰ ਰਿਹਾ। ਆਪਣੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ, ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ, ਖੁਦ ਅਕਾਸ਼ੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੇ ਰਾਜ-ਸਿੰਘਾਸਨਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸੰਸਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀ, ਪਾਤਾਲਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੀ, ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਵਜੋਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ 'ਤੇ ਵਜੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਵੈਰੀਆਂ ਲਈ ਸਮੇਂ ਦੀ ਅੱਗ, ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਕਾਮਦੇਵ, ਇੰਦਰੀ-ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਹਵਾ ਲਈ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ, ਅਤੇ ਨੇਕ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਕਮਲਾਂ ਲਈ ਸੂਰਜ ਸੀ। ਉਹ ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਲਈ ਦਰਪਣ, ਮੰਗਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਕਲਪ-ਵ੍ਰਖ, ਉੱਤਮ ਦੋਹਰੀ-ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਪੈਰ-ਪਾਟ, ਅਤੇ ਧਰਮ-ਅੰਬ੍ਰਿਤ ਦੀ ਚਮਕ ਲਈ ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਦੇ ਅਕਾਸ਼-ਰੂਪ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਾਸ਼ ਬਣ ਕੇ, ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਅਕਾਸ਼-ਸਰੀਰ ਵਾਂਗ ਵੱਸਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਲਈ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁੱਕ ਗਈ; ਸੁੱਕੀ ਸੌਣ-ਫਲੀ ਵਾਂਗ, ਉਸ ਦਾ ਦਿਲ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀ ਹੋਇਆ। ਪਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚੇਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਦੂਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਪਤੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਗਈ। ਪਤੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਆਪਣੀ ਧਾਰ ਪਿੱਛੇ ਚਲਦੀ, ਉਹ ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਗੁਚਾ ਹਵਾ ਨਾਲ। ਉਥੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਧੀ ਦੇ ਕੋਲ ਘਰ, ਜਮੀਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਹੈ; ਅੱਜ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਅਠਵਾਂ ਦਿਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਪਹਾੜੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੱਸਦੀ ਹੈ।