ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨੇ ਦਰਬਾਰ ਨੂੰ ਭਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਹੰਸ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਲੀਲਾ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਛੜੀ ਵਾਲੇ ਰਾਜ ਸਿੰਘਾਸਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬੈਠੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਚਪਲਤਾ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਸਨ ਲਗਾ ਲੈਂਦੀ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਨੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸਾਰੇ ਰਾਜਿਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੇਵਕਾਂ, ਵੱਡੇ-ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ, ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੇ ਲੋਕਾਂ, ਮਿਤ੍ਰਾਂ, ਨੌਕਰਾਂ, ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕਿਨ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਦੇਖਿਆ, ਉਹ ਸਭ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਆਏ। ਜਦ ਲੀਲਾ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਵੇਖਿਆ, ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਆ ਗਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੇ ਲੋਕ ਜੀਵਤ ਹਨ, ਉਹ ਚੰਦ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਭਾ ਨਾਲ ਚਮਕ ਉਠੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ ਕਿ "ਆਪਣੇ ਦੁਖੀ ਮਨ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਾਂ," ਲੀਲਾ ਨੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਫਿਰ ਉਹ ਦਰਬਾਰ ਤੋਂ ਉਠ ਗਈ। ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਪਾਸ ਪਹੁੰਚੀ, ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਪਗੁਪਤਾ ਦੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੀ। ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਇਹ ਮਾਇਆ ਕਿੰਨੀ ਅਜੀਬ ਹੈ! ਸਾਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕ ਬਾਹਰ ਵੀ ਹਨ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਦੋਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।" ਉਸ ਨੇ ਪਹਾੜ—ਤਾਲ, ਤਮਾਲ ਤੇ ਹਿੰਤਾਲ—ਇੱਥੇ ਵੀ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਵੇਖੇ, ਜਿਵੇਂ ਉਥੇ ਹਨ; ਇਹ ਮਾਇਆ ਦੋਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ ਬਾਹਰ ਤੇ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਦੋਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਦੋਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। "ਇੱਥੇ ਕਿਹੜੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਝੂਠੀ ਹੈ ਤੇ ਕਿਹੜੀ ਸੱਚੀ?"—ਇਸ ਮਹਾਨ ਸੰਦੇਹ ਬਾਰੇ, ਲੀਲਾ ਨੇ ਵਾਣੀ ਦੀ ਦੇਵੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਪੁੱਛਣ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾਇਆ। ਫਿਰ, ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਵਾਣੀ ਦੀ ਦੇਵੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੁਵਾਰੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਦੇਖਿਆ। ਲੀਲਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਸਨ ਲਗਾ ਕੇ, ਸੁਭਾਗੀ ਮੂਡ ਵਿੱਚ, ਦੇਵੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠ ਗਈ ਤੇ ਆਖਤਾਰ ਦੀ ਸਰਵੋਚ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ: "ਹੇ ਦੇਵੀ, ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੇ ਲੋਕ ਦਇਆ ਦੇ ਯੋਗ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਕਦੇ ਉਤਾਵਲੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਇਹ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਵਸਥਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਸੀ।" "ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਸਰਵੋਚ ਦੇਵੀ, ਮੈਂ ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਪੁੱਛਦੀ ਹਾਂ; ਮਿਹਰ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ—ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ, ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਬੇਨਤੀ ਫਲ ਲੈਵੇਗੀ।" "ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵ-ਦਰਪਣ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਭਾਗ ਅਣਗਿਣਤ ਯੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਦਰਪਣ ਨਿਰੰਤਰ, ਠੋਸ, ਨਰਮ, ਚਿੱਟਾ, ਠੰਡੀ ਹੈ; 'ਅ-ਚੇਤਨ-ਚੇਤਨ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਇਹ ਅਟੁੱਟ ਤੇ ਅਪਕੜ ਹੈ।" "ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਭ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਦਿਸ਼ਾ, ਸਮਾਂ, ਗਣਨਾ, ਆਕਾਸ਼, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੇ ਨਿਭ destiny ਦੇ ਸੀਮਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।" "ਹੇ ਮਾਤਾ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਇੱਥੇ ਤੇ ਉਥੇ ਦੋਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਕਿਹੜਾ ਕੁਝ ਬਣਾਵਟੀ ਹੈ ਤੇ ਕਿਹੜਾ ਕੁਦਰਤੀ?" "ਹੇ ਸੁੰਦਰ, ਸੱਚ ਸੱਚ ਦੱਸੋ: ਅ-ਬਣਾਵਟੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਕੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਹੈ ਤੇ ਬਣਾਵਟੀ ਦੀ ਕੀ? ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਵਾਸਤਵਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮਝਾਓ।" "ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਖੜੀ ਹਾਂ, ਤੇ ਤੁਸੀਂ, ਹੇ ਅੰਬਿਕਾ, ਮੌਜੂਦ ਹੋ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਅ-ਬਣਾਵਟੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵੀ ਹੈ, ਹੇ ਦੇਵੀਆਂ ਦੀ ਰਾਣੀ—ਇਹ ਮੈਂ ਜਾਣਦੀ ਹਾਂ।" "ਜਿੱਥੇ ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਣਾਵਟੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਸੋਚਦੀ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼, ਸਮਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਤੱਤ ਨਹੀਂ ਹਨ।" "ਬਣਾਵਟੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਦੇ ਵੀ ਅ-ਬਣਾਵਟੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਦੇ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਕਾਰਨ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਜੋ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋਵੇ।" "ਹੇ ਅੰਬਿਕਾ, ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਪ੍ਰਭਾਵ ਆਪਣੇ ਕਾਰਨ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਘੜਾ ਪਾਣੀ ਦਾ ਵਾਹਨ ਹੈ।" "ਜੋ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਹਿਯੋਗੀ ਕਾਰਨਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਦੀ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।" "ਪਰ, ਤੇਰੇ ਪਤੀ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀ, ਮਿੱਟੀ ਆਦਿ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਉਥੇ ਧਰਤੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਗੋਲ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ।" "ਚੇਤਨਾ ਇੱਥੋਂ ਉੱਡ ਚੁੱਕੀ ਹੈ—ਫਿਰ ਇਹ ਧਰਤੀ ਇੱਥੇ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਇੱਥੇ ਕਿਹੜੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਕਾਰਨ, ਕਿਹੜਾ ਕਾਰਨ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ?" "ਜਦੋਂ ਕਾਰਨ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਹਾਇਕਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਭ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਨ।" "ਉਹ ਯਾਦ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਈ ਹੈ; ਤੇ ਮੈਂ ਯਾਦ ਦੇ ਕਾਰਨ ਨੂੰ ਜਾਣਦੀ ਹਾਂ—ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਸ ਦਾ ਨਿਸਚਿਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ।" "ਯਾਦ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਵੀ। ਪਤੀ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੈ।" "ਪਤੀ ਵੱਲੋਂ ਕਹੀ ਗਈ ਯਾਦ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਬਣੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਮੈਂ ਇਸ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਵੀ ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਮੰਨਦੀ ਹਾਂ।" "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤੇਰੇ ਪਤੀ ਦੀ ਇਹ ਅਸਲੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ; ਤਿਵੇਂ ਹੀ, ਇਹ ਇੱਥੇ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਮੈਂ ਇਹ ਵੇਖਦੀ ਹਾਂ, ਹੇ ਬੱਚੀ।" "ਜਿਵੇਂ ਪਤੀ ਦੀ ਅ-ਰੂਪ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ, ਮੋਹ ਵਾਲੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਵੀ ਹੈ; ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਕੰਧ ਹਟ ਜਾਵੇ।" "ਪਹਿਲਾਂ, ਯਾਦ ਸਿਰਫ ਮੋਹ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੀ ਸੀ, ਤੇ ਇਸ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਉਤਪੱਤੀ ਹੋਇਆ; ਇਹ ਸੁਪਨੇ-ਮੋਹ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਸੁਣੋ।" "ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਕਿਤੇ ਕੋਈ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਮੰਡਪ ਹੈ, ਜੋ ਢੱਕਣ ਤੇ ਖੋਲਣ ਦੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼-ਕਮਲ ਦੀ ਪੱਤੀਆਂ ਵਾਂਗ।" "ਉਹ ਮੰਡਪ ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਥਾਂ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਮੂਰਤੀ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਸੋਭਾਵਾਨ ਸਲਭੰਜਿਕਾ, ਚੌਦਾਂ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਤ੍ਰਿਗਰਤਾ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਤੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਚਮਕਾਉਣ ਵਾਲਾ ਦੀਪਕ।" "ਉਹ ਪਹਾੜੀ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੋਨੇ 'ਤੇ ਚਿਟੀ ਦੇ ਢੇਰ ਨੇ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਬਹੁਤ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਵੱਡੇ-ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ, ਰਾਜਿਆਂ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਵਸੇਬਾ।" "ਉਹ ਤਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਖਜਾਨੇ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਉੱਪਰਲੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਨੇਰੇ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਸਿਧਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਵਾਲੀ ਝੁੰਡ, ਤੇ ਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਭੰਭੀ।" "ਉਹ ਕੋਨੇ 'ਤੇ ਬੱਦਲ-ਮਹਿਲਾਂ ਦੇ ਗਾੜ੍ਹੇ ਧੂੰਏ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਹਵਾ ਦੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਵੱਡੇ ਬਾਂਸ 'ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਆਕਾਸ਼ੀ ਕੀੜਾ ਵਾਂਗ।" "ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਦਾਨਵਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਚਲਾਕ ਗੱਲਬਾਤ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ, ਪਿੰਡਾਂ, ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਂ ਦੇ ਬਰਤਨ ਤੇ ਸਾਜ-ਸਮਾਨ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ।" "ਉਥੇ ਧਰਤੀ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਧਾਰਾਂ, ਸਮੁੰਦਰੀ ਲਹਿਰਾਂ ਤੇ ਝੀਲਾਂ ਨਾਲ ਧੋਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਖੋਹਾਂ ਪਾਤਾਲ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਸਵਰਗ ਦੇ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਲੀਲਾ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਮਾਇਆ, ਯਾਦ, ਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਅਸਲ ਤੇ ਝੂਠੇ ਰੂਪ ਦੀ ਖੋਜ ਚਲਦੀ ਰਹੀ, ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਦੇਵੀ ਅੰਬਿਕਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਇਹ ਸਭ ਵਿਆਪਕ ਰਾਜ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।