ਲੀਲਾ ਨੇ ਗਹਿਰੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ, "ਜੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ਕੋਲ ਖੜੀ ਹੋ ਕੇ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਸਭ ਅਮਾਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕਾਂ, ਤਾਂ ਹੀ ਮੈਂ ਜੀਉਂਦੀ ਰਹਾਂਗੀ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਜਿੰਦ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗੀ।" ਉਸ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜ ਮਹਲ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸੇਵਕ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਜੁਟ ਗਏ। ਹਰ ਕੋਈ ਚੌਕਸ ਹੋ ਗਿਆ, ਨੀਂਦ ਉਡ ਗਈ, ਅਤੇ ਹਰ ਸੇਵਕ ਆਪਣੇ ਫਰਜ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਨਦਿਹੀ ਨਾਲ ਨਿਭਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਦਰਬਾਨ, ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਂਗ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਫੈਲ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਅਤੇ ਅਮਾਤਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹੋ ਸਕੇ। ਭਗਤ ਸੇਵਕਾਂ ਨੇ ਦਰਬਾਰ ਹਾਲ ਨੂੰ ਸਾਫ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਪਤਝੜ ਦੇ ਦਿਨ ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਮੀਂਹ ਦੇ ਬਾਦਲਾਂ ਤੋਂ ਸਾਫ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਦਰਬਾਰ ਹਾਲ ਦੇ ਚਾਰੀਂ ਪਾਸੇ, ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਧੋਏ ਹੋਏ ਚਮਕਦੇ ਦੀਵੇ ਲਗੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਲਾਈਨਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਤਰ ਆਈਆਂ ਹੋਣ। ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਅੰਗਣਾਂ ਨੂੰ ਭਰ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਬਾਅਦ ਨਵੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੇ ਖਾਲੀ ਖੱਡ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੰਤਰੀ ਤੇ ਉੱਚ ਅਮਾਤੀ, ਜੋ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸਨ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਫੇਰ ਬਣਨ 'ਤੇ ਲੋਕਪਾਲ ਆਪਣੇ ਅਸਥਾਨਾਂ ਤੇ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਲਯ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਠੰਡੀ ਵਾਵਾਂ ਵਹਿ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚਮਫਰ ਅਤੇ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਹਵਾ ਮਿੱਠੇ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ। ਦਰਵਾਜਿਆਂ 'ਤੇ ਦਰਬਾਨ ਚਿੱਟੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਖੜੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਉੱਤੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਹੋਣ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਅਤੇ ਮੀਂਹ ਦੀ ਗੜਗੜਾਹਟ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ, ਜੋ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਗੁਆ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਝੜ ਪਏ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਅਤੇ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਗਰੁੱਪ ਉਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸੇਵਕ ਦਰਬਾਰ ਹਾਲ ਨੂੰ ਭਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਹੰਸ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਕਮਲ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਭਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਲੀਲਾ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਛੜੀ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸਿੰਘਾਸਨ ਕੋਲ ਬੈਠ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਖੇਡਾਂ ਦੀ ਮਧੁਰਤਾ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਰਾਜਿਆਂ, ਅਮਾਤਿਆਂ, ਵੱਡਿਆਂ, ਸਜਣਾਂ, ਦੋਸਤਾਂ, ਸੇਵਕਾਂ, ਚੰਗੇ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਿਆਂ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਨਾਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ-ਕਿਵੇਂ ਦੇਖਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਅਤਿ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੇ ਲੋਕ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਦੀ ਸੋਭਾ ਚੰਨ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਉਠੀ। ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ, "ਆਓ, ਆਪਣੇ ਦੁਖੀ ਮਨ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਾਂ," ਲੀਲਾ ਨੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦਰਬਾਰ ਤੋਂ ਉਠ ਗਈ। ਉਹ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਗਈ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੀ, ਅਤੇ ਉਥੇ ਪੂਸ਼ਪਗੁਪਤ ਦੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈ। ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਵਾਹ! ਇਹ ਮਾਇਆ ਕਿੰਨੀ ਅਚੰਭਤ ਹੈ! ਸਾਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕ ਮੇਰੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਨ ਤੇ ਬਾਹਰ ਵੀ, ਦੋਵੇਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹੀ ਹਨ। ਇਹ ਪਹਾੜ—ਤਾਲ, ਤਮਾਲ ਤੇ ਹਿੰਤਾਲ—ਇੱਥੇ ਵੀ ਸਜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਉੱਥੇ ਹਨ। ਇਹ ਮਾਇਆ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੇ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ ਬਾਹਰ ਤੇ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਦਿਸਦੀ ਹੈ।" "ਇੱਥੇ, ਕਿਹੜੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਝੂਠੀ ਤੇ ਕਿਹੜੀ ਅਸਲ ਹੈ? ਮੈਂ ਵਾਣੀ ਦੀ ਦੇਵੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਪਰਮ ਸੰਦੇਹ ਪੁੱਛਾਂਗੀ।" ਐਸਾ ਨਿਸਚੈ ਕਰਕੇ, ਲੀਲਾ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਸ ਦੇਵੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਕੁਆਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਾਣੀ ਦੇਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਈ। ਲੀਲਾ ਨੇ ਸ਼ੁਭ ਆਸਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਡੋਲ ਹੋ ਕੇ, ਪਰਮ ਤੱਤ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਦੇਵੀ! ਉੱਚ-ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਉਸ ਲਈ ਕਦੇ ਘਬਰਾਉਂਦੇ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪੁਰਾਤਨ ਕ੍ਰਮ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।" "ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰੀ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਇਹ ਪੁਰਾਣਾ ਮਾਮਲਾ ਬੜੀ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਪੁੱਛਦੀ ਹਾਂ। ਮਿਹਰ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ—ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਬੇਨਤੀ ਸਫਲ ਹੋਵੇਗੀ।" "ਇੱਕ ਐਸਾ ਦਰਪਣ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੁੱਚਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਅਣਗਿਣਤ ਕੋਸਾਂ ਵਿਚ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਦਰਪਣ ਲਗਾਤਾਰ, ਠੋਸ, ਨਰਮ, ਚਿਕਣ ਤੇ ਠੰਢਾ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ 'ਜੜ-ਚੇਤਨ' ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਅਟੁੱਟ ਹੈ ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਕੜ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ।" "ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਭ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਦਿਸਾ, ਸਮਾਂ, ਗਣਨਾ, ਅਕਾਸ਼, ਚਾਨਣ ਅਤੇ ਲੇਖ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਹੇ ਮਾਤਾ! ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਉਥੇ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਇੱਥੇ ਵੀ। ਫਿਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜਾ ਕੁਦਰਤੀ ਤੇ ਕਿਹੜਾ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ?" "ਹੇ ਸੁੰਦਰਿ! ਸੱਚ-ਸੱਚ ਦੱਸੋ: ਅਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਕੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਹੈ ਤੇ ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਦੀ ਕੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਹੈ? ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸਮਝਾਓ।" "ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਖੜੀ ਹਾਂ ਤੇ ਤੁਸੀਂ, ਹੇ ਅੰਬਿਕਾ, ਇੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਹੋ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਅਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵੀ ਹੈ, ਹੇ ਦੇਵੀਆਂ ਦੀ ਰਾਣੀ—ਇਹ ਮੈਂ ਜਾਣਦੀ ਹਾਂ।" "ਜਿੱਥੇ ਹੁਣ ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮੈਨੂੰ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਥੇ ਖਾਲੀਪਣ ਹੈ, ਨਾ ਅਕਾਸ਼, ਨਾ ਸਮਾਂ, ਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਤੱਤ।" "ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਦੇ ਵੀ ਅਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਉਪਜਦੀ; ਜਿਵੇਂ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਕਾਰਣ ਤੋਂ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਦਾ।" "ਸੱਚਮੁੱਚ, ਹੇ ਅੰਬਿਕਾ, ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਨਤੀਜਾ ਆਪਣੇ ਕਾਰਣ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ, ਪਰ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੰਡੀ ਪਾਣੀ ਦਾ ਵਾਹਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।" "ਜੋ ਕੁਝ ਨਤੀਜਾ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਹਯੋਗੀ ਕਾਰਣਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਕਾਰਣ ਦੀ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਜਰੂਰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।" "ਪਰ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ-ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀ, ਤੁਹਾਡੇ ਪਤੀ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਆਦਿਕ ਕੋਈ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਉਥੇ ਧਰਤੀ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਨਹੀਂ।" "ਚੇਤਨਾ ਇੱਥੋਂ ਚਲੀ ਗਈ ਹੈ, ਉੱਡ ਗਈ ਹੈ—ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਧਰਤੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਇਸ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜਾ ਸਹਯੋਗੀ ਕਾਰਣ ਜਾਂ ਮੁੱਖ ਕਾਰਣ ਹੈ?" "ਜਦੋਂ ਕਾਰਣ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਹਯੋਗੀ ਕਾਰਣਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਕਾਰਣਾਂ ਦਾ ਹੀ ਨਤੀਜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਰ ਕੋਈ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ।" "ਉਹ ਯਾਦ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਈ ਹੈ; ਅਤੇ ਮੈਂ ਯਾਦ ਦੇ ਕਾਰਣ ਨੂੰ ਜਾਣਦੀ ਹਾਂ—ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਸ ਦੀ ਪੱਕੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ।" "ਯਾਦ ਅਕਾਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਉਪਜਦੀ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਵੀ। ਪਤੀ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੈ।" "ਯਾਦ ਅਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਮੈਂ ਵੀ ਇੱਥੇ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਉਹੀ ਉਦਾਹਰਨ ਮੰਨਦੀ ਹਾਂ।