ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਲੀਲਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅੱਖੀਂ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਉਸਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬੱਚੇ, ਉਹੀ ਰੂਪ ਤੇ ਆਚਰਨ ਵਾਲੇ, ਉਹੀ ਜਵਾਨ ਕੁੜੀਆਂ, ਉਹੀ ਮੰਤਰੀ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਹੀ ਰਾਜੇ, ਉਹੀ ਵਿਦਵਾਨ, ਉਹੀ ਨੇੜਲੇ ਮਿਤਰ, ਉਹੀ ਨੌਕਰ ਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਵੀ ਵੇਖੇ। ਪਰ ਇਸ ਵਾਰੀ ਉਸਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਵੇਂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ, ਨਵੇਂ ਦੋਸਤਾਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਫਸਰਾਂ ਤੇ ਨਵੇਂ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਪਈ। ਲੀਲਾ ਨੇ ਦਿਨ ਦੇ ਮੱਧ-ਵੇਲੇ, ਦਿਨ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ, ਬੱਦਲਾਂ, ਪਾਣੀ ਤੇ ਹਵਾ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਵੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀਆਂ। ਧਰਤੀ ਉਸਨੂੰ ਝੀਲਾਂ, ਦਰਿਆਵਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ, ਸ਼ਹਿਰਾਂ, ਬਸਤੀਆਂ, ਜੰਗਲਾਂ ਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਦਿਸੀ। ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਰਾਜੇ ਨੂੰ, ਜੋ ਸੋਲਾਂ ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ ਤੇ ਪੁਰਾਣੀ ਬੁਢੇਪੇ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਿਛਲੇ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਵੇਖਿਆ। ਇਹ ਸਭ ਦੇਖ ਕੇ, ਲੀਲਾ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਾ ਦੀ ਲਹਿਰ ਦੌੜ ਗਈ। ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਵੱਡੀ ਪੀੜਾ ਝੱਲੀ ਤੇ ਮਰ ਗਏ।" ਪਰ ਜਦ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਪਰਤ ਗਈ। ਉੱਥੇ, ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ, ਉਸਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਵੇਖਿਆ। ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਲਾਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸਹਾਇਕ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਵੇਖੇ। ਫਿਰ, ਲੀਲਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਜੋ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਗਹਿਰੀ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਤੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹਾਂ; ਮੈਨੂੰ ਰਾਜ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਲੈ ਚਲੋ।" ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ, "ਜੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ਕੋਲ ਖੜੀ ਹੋ ਕੇ ਦਰਬਾਰੀਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵੇਖ ਲਵਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਜੀਉਂਦੀ ਰਹਾਂਗੀ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਨਹੀਂ।" ਜਿਵੇਂ ਉਸਨੇ ਇਹ ਆਖਿਆ, ਰਾਜੇ ਦੇ ਸੇਵਕ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਗਏ, ਨੀਂਦ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸੁਚੇਤ ਹੋ ਗਏ। ਦਰਬਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਤੇ ਦਰਬਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੱਦਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਭਗਤ ਸੇਵਕਾਂ ਨੇ ਦਰਬਾਰ ਹਾਲ ਨੂੰ ਚਮਕਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਜਿਵੇਂ ਪਤਝੜ ਦੇ ਦਿਨ ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਮੀਂਹ ਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਤੋਂ ਸਾਫ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਲੰਬੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾਰ ਦੀਵੇ, ਜਿਹਨਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਸਾਫ ਸੀ, ਹਾਲ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਲਾਈਨ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਤਰੀ ਹੋਵੇ। ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਅੰਗਣਾਂ ਨੂੰ ਭਰ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਨਾਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਵੀਂ ਸਿਰਜਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਤਲ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੰਤਰੀ ਤੇ ਉੱਚ ਵਰਨ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪੁਨਰ-ਸਿਰਜਣ ਤੇ ਲੋਕਪਾਲ ਆਪਣੇ ਅਸਥਾਨਾਂ ਤੇ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਮਲਯ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਠੰਡੀ ਹਵਾ ਆਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਪੂਰ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਸੀ, ਹਵਾ ਮਿੱਠੇ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ। ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਦਰਬਾਨ ਚਿੱਟੇ ਕਪੜੇ ਪਾ ਕੇ ਖੜੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਲਾਈਨ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੀ ਗਰਮੀ ਤੇ ਮੀਂਹ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ, ਜੋ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਝੜ ਪਏ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਤੇ ਬੱਦਲ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਟੋਲੀ ਨੂੰ ਉਡਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸੇਵਕ ਦਰਬਾਰ ਹਾਲ ਵਿਚ ਭਰ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਹੰਸ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਝੀਲ ਵਿਚ। ਲੀਲਾ ਸੋਨੇ ਦੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਦੰਡ ਦੇ ਕੋਲ, ਸਿੰਘਾਸਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬੈਠ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਖੇਡ-ਚੰਚਲਤਾ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠੀ ਹੋਵੇ। ਉਸਨੇ ਸਭ ਰਾਜਿਆਂ, ਸਹਾਇਕਾਂ, ਵਡੇਰੇ, ਉੱਚਕੁਲੀਆਂ, ਦੋਸਤਾਂ, ਨੌਕਰਾਂ, ਸੱਜਣਾਂ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਵੇਖਿਆ। ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਲੀਲਾ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਆ ਗਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਰਾਜਾ ਤੇ ਲੋਕ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਸਦੀ ਸੋਭਾ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਉਠੀ। ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਆਓ, ਆਪਣੇ ਦੁਖੀ ਮਨ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰੀਏ," ਤੇ ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦੇ ਕੇ, ਉਹ ਸਭਾ ਤੋਂ ਉਠ ਗਈ। ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਕੋਲ ਅੰਦਰਲੇ ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਗਈ, ਉੱਥੇ ਪੁਸ਼ਪਗੁਪਤ ਦੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਈ। "ਹਾਇ, ਕਿੰਨੀ ਅਚੰਭੀ ਹੈ ਇਹ ਮਾਇਆ! ਸਾਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕ ਬਾਹਰ ਵੀ ਹਨ, ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਦੋਵੇਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪਹਾੜ—ਤਾਲ, ਤਮਾਲ ਤੇ ਹਿੰਤਾਲ—ਇੱਥੇ ਵੀ ਉਹੀ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਉੱਥੇ। ਇਹ ਮਾਇਆ ਦੋਵੇਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ ਬਾਹਰ ਵੀ ਤੇ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਸਿਰਜਣਾ ਵੀ ਬਾਹਰ ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕਿਹੜੀ ਸਿਰਜਣਾ ਝੂਠੀ ਹੈ, ਕਿਹੜੀ ਅਸਲ? ਮੈਂ ਇਹ ਉੱਚਾ ਸੰਦੇਹ ਲੈ ਕੇ ਵਾਣੀ ਦੀ ਦੇਵੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ ਪੁੱਛਦੀ ਹਾਂ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਸਚੇ ਕਰ ਕੇ, ਲੀਲਾ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਸ ਦੇਵੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਕੁੜੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖਿਆ। ਲੀਲਾ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠੀ, ਸ਼ੁਭ ਆਸਨ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਮਹਾਂ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗ ਪਈ। "ਹੇ ਦੇਵੀ, ਉੱਚਕੁਲ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਕਦੇ ਵੀ ਉਤਾਵਲੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸਿਰਜਣ ਦੇ ਆਗਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪੁਰਾਣਾ ਕ੍ਰਮ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮਹਾਂਦੇਵੀ, ਮੈਂ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਪਿਛਲੇ ਮਾਮਲੇ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੀ ਹਾਂ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ—ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਤੁਹਾਡੀ ਦਇਆ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਬੇਨਤੀ ਫਲਦਾਇਕ ਹੋਵੇਗੀ। ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਦਰਪਣ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਸੰਸਾਰ-ਦਰਪਣ ਹੈ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਸੁੱਚਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਅੰਗ ਅਣਗਿਣਤ ਕੋਸਾਂ ਤੱਕ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਹ ਦਰਪਣ ਬਿਨਾ ਜੋੜਾਂ ਦੇ, ਠੋਸ, ਨਰਮ, ਚਿੱਟਾ, ਤੇ ਠੰਢਾ ਹੈ; ਜਿਸਨੂੰ 'ਜੜ-ਚੇਤਨ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਟੁੱਟਣ-ਛੁੱਟਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਦਿਸ਼ਾ, ਸਮਾਂ, ਗਿਣਤੀ, ਥਾਂ, ਰੋਸ਼ਨੀ ਤੇ ਭਾਗ ਦੇ ਹੱਦਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਹੇ ਮਾਂ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਉੱਥੇ ਵੀ ਹੈ, ਬਾਹਰ ਵੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਥੇ ਕਿਹੜਾ ਕੁਦਰਤੀ ਤੇ ਕਿਹੜਾ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ? ਹੇ ਸੁੰਦਰਿ, ਸਚ-ਸਚ ਦੱਸੋ: ਕੁਦਰਤੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦੀ ਕੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਹੈ, ਤੇ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਦੀ ਕੀ? ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸਮਝਾਓ। ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਖੜੀ ਹਾਂ, ਤੇ ਤੁਸੀਂ, ਹੇ ਅੰਬਿਕਾ, ਇੱਥੇ ਹੋ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਕੁਦਰਤੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵੀ ਹੈ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਰਾਣੀ—ਇਹ ਮੈਂ ਜਾਣਦੀ ਹਾਂ।